ضریب تأثیرگذاری مجله­ها، مساوی است با تعداد کل استنادهای داده شده به مقاله­های منتشر شده در یک مجله، در یک دوره زمانی معین (معمولاً دو سال) تقسیم بر تعداد کل مقاله­های  منتشر شده (اقلام قابل استناد از قبیل مقاله پژوهشی، مقاله مروری، بررسی­ها، نقدها و غیره) در همان مجله و در همان دوره. جدول زیر ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی که در پایگاه آی.اس.آی دارای ضریب تأثیرگذاری هستند. البته برخی مجله­های ایرانی که میزان استناد به آنها بالا نیست در قسمت مجله های دارای ضریب تأثیرگذاری ذکر نمی­شوند. جدول زیر شاخص تازگی و فوریت و ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی نمایه­سازی شده توسط نمایه استنادی علوم آمریکا را نشان می­دهد. نگاهی به این جدول نشان می­دهد که مجله پلیمر بیشترین استنادها را به خود جذب کرده است. اما ضریب تأثیرگذاری مجله انجمن شیمی ایران به نسبت تعداد مقاله­هایش بیشتر بوده است. در مجموع، ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی به ویژه مجله انجمن شیمی ایران در نمایه استنادی علوم به نسبت سال ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶  گذشته رشد خوبی داشته است. ضریب تأثیرگذاری معیاری است كه با استفاده از آن میزان اهمیت یا كم­اهمیت بودن یك مجله تخصصی را مشخص می‌سازند.    

تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در پایگاه اطلاعاتی Web of Science   از سال ١٩٧۶ تا پایان سال ٢٠٠۶

رسـول نــوری

علیرضا نوروزی

عباس میرزایی

 چکیده

مقدمه: یکی از رایج­ترین روش­های ارزیابی فعالیت­های علمی پژوهشگران و سازمان­های وابسته به آنها بهره­گیری از شیوه­های مختلف علم­سنجی است که با بهره­گیری از پایگاه­های اطلاعاتی استنادی صورت می­گیرد. یکی از مهمترین و معتبرترین پایگاه­های استنادی،  Web of Science است که توسط مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) راه­اندازی شده است. در این مقاله با استفاده از داده­های گردآوری شده از این پایگاه اطلاعاتی، تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان از سال ١٩٧۶تا پایان سال ٢٠٠۶ مورد بررسی قرار گرفته است.  

روش بررسی: این پژوهش یک مطالعه کاربردی و از نوع توصیفی بوده و برای گردآوری داده‌های آن از روش کتابسنجی استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل ۴٨٨ مورد از مقاله­های موجود در پایگاه اطلاعاتی Web of Science است که توسط پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در فاصله سال­های ١٩٧۶ تا ٢٠٠۶ میلادی به چاپ رسیده است. برای تحلیل داده­ها نیز از آمار توصیفی و از روش علم­سنجی استفاده شده است.

یافته­ها: نتایج نشان می­دهد که بیشترین تعداد مقاله­های منتشر شده از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در مجله­های ISI مربوط به سال ٢٠٠۶است. از نظر نوع مقاله، بیشترین تعداد مربوط به مقاله­های اصیل و از لحاظ موضوعی نیز بیشترین تعداد مقاله در رابطه با بیماری­های عروق محیطی است.

نتیجه­گیری: در مجموع، تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در پایگاه اطلاعاتیWeb of Science  رقم قابل قبولی نیست. بنابراین، مسؤولان دانشگاه برای بهبود این وضعیت بایستی شرایطی را فراهم نمایند تا پژوهشگران انگیزه و توان لازم برای انتشار مقاله در مجله­های معتبر بین­المللی را به دست آورند.

 کلیدواژه­ها: علم؛ علم­سنجی؛ تولید علم؛ پایگاه­های اطلاعاتی

 اطلاعات کتابشناختی مقاله:

نــوری، رسول، نوروزی، علیرضا و میرزایی، عباس (١٣٨۵). تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در پایگاه اطلاعاتی Web of Science   از سال ١٩٧۶ تا پایان سال ٢٠٠۶. مدیریت اطلاعات، ٣(٢)، ص.٧٣-٨۵.

"مراد از تألیف در اینجا پدید آوردن است. پدید آوردن هر آن چیزی که سرچشمه و محرّکش عقل و استدلال و اندیشه، یا تخیّل و احساس و عاطفه است. به سخنی دیگر، هر آنچه در حوزه علم و پژوهش قرار می­گیرد یا در قلمرو فرهنگ، به عبارتی دیگر، تألیف در معنای گسترده کلمه همان آفرینش­های فکر و اندیشه و نظر و هنر است؛ هر آنچه ذهنهای آفرینشگر و استعدادهای بارآور بنا به سببی، مثلاً ضرورت و نیاز و جز آن، از نیست به هست تبدیل می­کند. تألیف به دو توجه و مراقبت خاص نیاز دارد:

1.      باز کردن راه برای شکفتن استعدادها و علاقه­ها.

2.      هدایت کردن استعدادها و علاقه­ها در مسیرهایی که نیازهای برآورده نشده جامعه، یا به طور کلی عصر و زمانه را، برآورده سازد.

برای تحقق این دو، هم حذف مانعها و مشکلها ضرورت دارد، و هم ایجاد عاملها و انگیزه­های جاذب. حذف دافعه و ایجاد جاذبه دوشادوش هم و هماهنگ با یکدیگر و در همه مراحل از ضروریات است." (آذرنگ، ۱۳۷۳).

باید به این نکته توجه داشت که سیاست­های پژوهشی اعم از سیاست­های تألیف و ترجمه زمان حال، تابع برنامه­هایی است که از گذشته آغاز شده و به آینده نیز می­انجامد. در واقع، یکی از زیربخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیفی این است که فعالیت­های پدیدآوران در زمان حال، زیر پوشش سیاستی واحد و همخوان قرار گیرد. جامعه اکنون اطمینان پیدا کند که پدیدآورانش به پدیدآوردن مشغول و محصول کار آنان در ثمر است. سیاست پژوهشی مانند بذری که می­کاریم و شاهد رویش و رشد و ثمر آن هستیم. از زیر بخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیف این است که جامعه از فعالیت­های پدیدآوران در طی دوره­های کوتاه­مدت، میان­مدت، و بلندمدت اطمینان می­یابد، مانند کشت گیاهانی که یکساله به ثمر نمی­رسد، مثل کشت درختان میوه، یا کشت چندین گونه گیاه مکمّل در کنار یکدیگر، یا تغییر محصولات و جایگزین ساختن آنها با محصولات دیگر. پیداست که رسیدن به چنین هدفی به استراتژی­های حساب شده، بلندمدت، و مرتبط به یکدیگر نیاز دارد  (آذرنگ، ۱۳۷۳).

          برای نمونه، برخی پژوهش­ها نیاز به سرمایه­گذاری بلندمدت دارند تا خوب پرورش یابند و مانند درختان گردو هستند که بعد از یک دوره سرمایه­گذاری چندین ساله، سرانجام برای یک مدت طولانی ثمر و نتیجه می­دهند و عمر مفید طولانی دارند. اما برخی پژوهش­ها، به همان اندازه­ای که دوره سرمایه­گذاری روی آنها کوتاه است، دوره نتیجه دهی و ثمربخشی آنها نیز کوتاه است و ثمره آنها نیز چندان ارزش مادی ندارد. در نتیجه، باید هر سال دوباره آنها را کاشت تا بتوان دوباره برداشت کرد. مانند سرمایه­گذاری روی سیب­زمینی می­ماند که در مدت کوتاهی می­توان آن را کاشت، و بعد در مدت کوتاهی برداشت کرد و با قیمت ناچیزی به فروش می­رسد و بوته­های آن را باید هرسال از ریشه کند و دور ریخت و عمر مفید آن بسته به شرایط جوی خیلی کوتاه است. اگر درست کاشته نشود، و کود ریشه و سم آفات نباتی به آنها زده نشود، کرم ریشه سریعاً آن را خراب می­کند. گاهی اگر درست کاشته نشود، مانند طرح­های بی­سرانجام است که مدیران افتتاح می­کنند و بعد از مدت کوتاهی متوجه می­شوند که طرح مشکل ساختاری دارد و در نتیجه بی ثمر می­ماند. مانند: طرح دوچرخه سواری از امیرآباد تهران تا میدان ولیعصر که هنوز هم آثار بی برنامه بودن آن در جدول وسط بلوار کشاورز پیداست.

سیاست­های علمی و پژوهشی هر کشوری، بازتابی از سیاست­های فرهنگی و اقتصادی آن جامعه است. به عنوان پرسش، چرا ایران در عرصه اختراع، نوآوری و پروانه­های ثبت اختراع در عرصه جهانی ضعیف است، برای این­که دولت در سیاستگذاری حمایت از اختراعات و مالکیت­های فکری خیلی ضعیف عمل کرده است.

سیاست­های پژوهشی، نوآوری و تألیفی به مثابه کاشت درختان گردو، نیازمند برنامه ریزی بلندمدت است. البته نباید از برنامه ریزی کوتاه مدت برای واردات گردو (ترجمه آثار خارجی) و کاشت درختان و گیاهان زود­ثمر ­دهنده بی­توجه بود، اما باید اصولی عمل کرد وگرنه باید تا ابد واردکننده بود. به قول استاد آذرنگ سیاست­های تشویقی، ترویجی، حمایتی، و تبلیغی دولت از ارکان اصلی سیاستگذاری تألیفی و پژوهشی است. "این سیاست­ها به منزله اهرم­های نیرومندی برای حمایت از پدیدآوردن و تحکیم و تقویت مبانی است. تألیف، آفرینش و شکوفایی اندیشه و نظر است؛ گلی است که از گلستان روح می­شکفد. دولت از یاد نبرد که وظیفه و مسؤولیت باغبانی روح ملت با اوست" (آذرنگ، ۱۳۷۳).

منبع

آذرنگ، عبدالحسین (۱۳۷۳). فصلنامه کتاب، دوره پنجم، شماره اول و دوم، بهار و تابستان، ص.۶-۱۳.

الف. طرح پژوهش

1. پرسش اساسی پژوهش، مشکل یا نیاز به پژوهش مشخص شود.
2. متون اولیه و پایه مرور شوند و پیشینه­های پژوهش گردآوری شوند.
3. مشکل یا مسأله پژوهش تعریف شود.
4. امکانات بالقوه اجرای موفقیت­آمیز پژوهش برآورده شود.
5. مرور متون برای بار دوم انجام شود.
6. روش مناسبی برای پژوهش انتخاب شود.
7. فرضیه متناسب ساخته شود.
8. روش­های گردآوری داده­ها مشخص شود.
9. ابزارهای گردآوری داده­ها تعیین و آماده شوند (مانند: پرسشنامه، چک لیست).
10.  طرح تحلیل داده­ها مشخص شود.
11.  برنامه گردآوری داده­ها تنظیم شود.
12.  جامعه و نمونه آماری پژوهش تعیین شود.
13.  بررسی­های مقدماتی روش­ها، ابزارها و تحلیل انجام شود.

ب. اجرای طرح پژوهش

14.  داده­ها گردآوری شوند.
15.  داده­ها تجزیه و تحلیل شوند.
16.  یافته­ها مشخص شوند.
17.  نتیجه­گیری شود.
18.  سرانجام پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت موجود و پژوهش­های آتی ارائه شود.

منبع

پائو، میراندا لی (۱۳۷۸). مفاهیم بازیابی اطلاعات. ترجمه اسدالله آزاد و رحمت­الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی (مشهد)، مؤسسه چاپ و انشارات. ص. ۸۷.

شاید این عبارت خیلی جالب نباشد ولی به هر حال این هم یکی از مشکلات پژوهش در ایران است. ممکن است با مسأله حسادت علمی برخورد کرده باشید یا شنیده باشید. حسادت علمی در اینجا یعنی این که:

- فردی چشم دیدن موفقیت فرد دیگری را نداشته باشد.

- فردی که برای بهتر، ارزشمندتر و بااهمیت­تر جلوه دادن (Overrate) کار خود حاضر است تمام کارهای دیگران و پیشینیان را بی­اهمیت جلوه دهد و ناچیز بشمارد (Underrate).

- فردی که حاضر نیست در انجام پژوهش در آن حوزه به دیگران کمک کند، از دیگران اطلاعات می­گیرد ولی به دیگران اطلاعات نمی­دهد.

- فردی که در یک حوزه آموزشی یا پژوهشی کار می­کند دوست دارد آن حوزه را تا مادام العمر به نام خود به ثبت برساند و مانع از حضور دیگران در آن حوزه شود.

- فردی برای این که نشان دهد او نخستین کسی است که در فلان حوزه کار می­کند و غیر از او کسی در آن حوزه کار نکرده و نباید کار کند، بنابراین غیر از خود به هیچ کس استناد نمی­کند.

پژوهش­های پیشین نشان می­دهند که موتورهای جستجو ( مانند: گوگل، یاهو و ام.اس.ان) که اغلب آمریکایی و انگلیسی-محور هستند، سوگیری و تعصب ملی در پوشش وبگاه ها دارند. برای نمونه، ثلوال و وان (۲۰۰۴) در مطالعه ای بر روی وبگاه های چهار کشور (چین، تایوان، سنگاپور و آمریکا) نشان دادند که موتورهای جستجو، وبگاه های آمریکایی را خیلی بهتر پوشش می­دهند. قابل ذکر است که زبان وبگاه ها تنها عنصر اصلی در پوشش صفحه های وب آنها توسط موتورهای جستجو نیست، بلکه علت اصلی پایین بودن تعداد پیوندهای داده شده به وبگاه های کشورهای آسیایی در مقایسه با کشور آمریکا است. برای نمونه، تعداد تقریبی پیوندها به دانشگاه های آمریکا، استرالیا، ایران و چین را در آلتاویستا مشاهده شود. البته کشوری مانند چین به خاطر جمعیت زیاد، وطن­دوستی، دسترسی بالا به اینترنت، آزادی هایی که در طی چند سال اخیر به مردمان خود داده است، وبگاه های چینی به سرعت در حال گسترش هستند. چه بسا در سال­های آتی زبان چینی به زبان غالب وب تبدیل شود.

بسیاری از وبگاه های ایرانی واقعاً ایزوله هستند. به این معنی که وبگاه های ایرانی به آنها پیوند نمی­دهند و وبگاه های خارجی هم به خاطر مانع زبان توجهی به وبگاه های ایرانی ندارند. نتیجه اش، عدم حضور گسترده وبگاه های ایرانی در محیط وب، نمایه سازی نشدن صفحه های وب ایرانی و پنهان ماندن صفحه های وب ایرانی در اعماق اقیانوس اطلاعات است. بنابراین، پیشنهاد می­شود برای اینکه وبگاه های ایرانی بهتر نمایه سازی و در نتیجه بهتر بازیابی شوند سعی شود به وبگاه دانشگاه، کتابخانه، و وبگاه های مورد علاقه خود در ایران پیوند ایجاد شود.

از ابتدای راه اندازی نمایه استنادی علوم توسط شرکت آی.اس.آی (تامپسون علمی) انتقادهای زیادی در مورد تعصب زبانی مبتنی بر زبان انگلیسی و دامنه پوشش مجله ها مطرح شده و می شود.  البته شرکت تامپسون علمی همواره گفته است که به خاطر هزینه بر بودن نمایه سازی و چکیده نویسی مجله های علمی قادر به پوشش کل زبان ها و کل مجله های جهان نیست. جوابی که به نظر منطقی می رسد. برای نمونه کتابخانه منطقه ای علوم و فناوری شیراز و جهاد دانشگاهی هر یک پایگاهی برای پوشش مجله های پارسی زبان راه اندازی کرده اند که فقط به مجله های تأیید شده توسط وزارت علوم و وزارت بهداشت اقدام می کنند. جهاد دانشگاهی چکیده مقاله ها و حتی اخیراً متن کامل برخی مجله ها را هم به نمایه خود اضافه کرده است، ولی کتابخانه منطقه ای چکیده ها را اضافه نمی کند. نگاهی به این دو پایگاه نشان می دهد که هر یک مشکلات ویژه خود را دارند.

 شرکت های نمایه سازی و طراحان پایگاه های اطلاعاتی معمولاً معیارهای زیادی در گزینش و نمایه سازی یک مجله در نظر می گیرند. البته اگر بخواهیم عادلانه قضاوت کنیم سطح مجله های نمایه شده توسط شرکت تامسپون یا آی.اس.آی. بالاست و برخی از آنها واقعاً جزو مجله های دسته نخست و منبع اصلی اطلاعات در رشته خود هستند.  بزرگترین مشکلی که بارها خود آی.اس.آی مطرح کرده استفاده از نمایه های استنادی برای ارزیابی و ارتقای سطح پژوهشگران و اساتید است. البته این که باید در مجله های معتبر مقاله چاپ کرد، به خودی خود بد نیست، ولی باید به مجله های در حال رشد هم توجه کرد و در سایر مجله هایی که به هر دلیلی نمایه سازی نمی شوند نیز توجه کرد. برای اندازه گیری هر چیزی به یک خط کش یا یک شاخص برای ارزیابی آن نیاز است، شاخص ارزیابی علمی و سطح تولید علمی کشورها هم مبتنی بر آی.اس.آی. است. مشکل اصلی ما به عنوان یک کشور در حال توسعه این است که مجله های ملی خود را رها کرده، ساماندهی نمی کنیم و سطح علمی و چاپ آنها را ارتقاء نمی دهیم. چگونه انتظار داریم که خارجی ها به مجله های ما توجه کنند، در حالی که بسیاری از مجله های ایرانی هنوز یک وبگاه یا یک صفحه وب مخصوص خود ندارند. خبرگزاری بازتاب خبری را منتشر کرده است با عنوان "انتقاد شديد دكتر داوري از توهم توسعه علمی درکشور!" که اظهارنظرهای زیادی را به دنبال داشته است. در نهایت باز هم سخن گارفیلد که در مقدمه شماره اول مجله علم سنجی منتشر شده است تکرار می کنم: هدف از نمایه های استنادی تسهیل دسترسی به اطلاعات علمی و بازیابی اطلاعات است نه علم سنجی و ارزیابی کشورها، دانشگاه ها و پژوهشگران. همانطور که یوجین گارفیلد بارها گفته است، هنگام استفاده از نمایه های استنادی آی.اس.آی و سایر نمایه ها برای تحلیل استنادی و ارزیابی باید به یک نکته مهم توجه کرد: