علم­سنجی (Scientometrics) یعنی مطالعه، بررسی، و اندازه­گیری علم. علم­سنجی در اصل مبتنی بر قواعد و اصول کتاب­سنجی (Bibliometrics) مانند میزان انتشارات، ضریب تأثیر انتشارات، تحلیل استنادی، تحلیل محتوا، قانون لوتکا، قانون برادفورد،  قانون زیپف، تاریخ علم و غیره  است.

   با توجه به این که مجله­های علم­سنجی (توسط اسپرینگر) و اطلاع­سنجی  (توسط الزویر) به زبان انگلیسی منتشر می­شوند، بد نیست اگر در ایران مجله علم­سنجی فارسی راه­اندازی شود و سه حوزه علم­سنجی، اطلاع­سنجی و کتاب­سنجی را پوشش دهد. شاید بهتر است که یکی از گروه­های کتابداری ایران مثل اهواز که بیشتر در حوزه علم­سنجی و اطلاع­سنجی فعالیت می­کند مجله ایرانی علم­سنجی را راه­اندازی نماید. مجله علم­سنجی می­تواند تولید علم ایران از لحاظ کیفی و کمی، نهضت علم، اهمیت تولید علم، تحقیق و توسعه علمی ایران، فلسفه و تاریخ علمی، مباحث مربوط به تحقیق و نقش آن در تولید علم و توسعه صنعتی ایران را بررسی نماید.

پژوهش علمی یا برای خود علم انجام می‌شود كه منجر به فراهم شدن نیروی انسانی مترقی با ضمیری توانمند و عالم می‌شود كه بتواند پشتوانه پژوهش‌های كاربردی و مورد نیاز جامعه باشد و یا علم برای رفع نیازهای جامعه انجام می‌گیرد كه با وجود انسان‌های توسعه­یافته علمی و پژوهشی، نیازهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن جامعه را برآورده می‌كند. دانشگاهیان با تربیت نیروی انسانی توسعه­یافته در سطح جهانی، باید علم كسب شده را به فناوری بومی تبدیل كرده و با هماهنگی مسؤولان كشور، صنایع و سازمان‌های اجرایی نسبت به انتقال علم از دانشگاه به جامعه عمل كرده و سیاست­سازی صحیحی در این زمینه انجام دهند (موسوی­موحدی، ۱۳۸۵).

منابع

در اینجا بخش­هایی از این آیین­نامه که با تولید علم و نهضت تولید علم ارتباط تنگاتنگ دارد به نقل از خبرگزاری مهر نقل می­گردد.

طبق آئین نامه ابلاغی «نخبه» به فرد برجسته و کارآمدی اطلاق می‌شود که اثرگذاری وی در تولید و گسترش علم و هنر و فناوری و فرهنگ‌سازی و مدیریت کشور محسوس باشد و هوش، خلاقیت، کارآفرینی و نبوغ فکری وی در راستای تولید و گسترش دانش و نوآوری موجب سرعت بخشیدن به رشد و توسعه علمی و اعتلای جامعه انسانی کشور شود.

شخصیت های برجسته علمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور

الف) برگزیدگان از میان محققان ایرانی که براساس معیارهای مؤسسات معتبر اطلاعات علمی بین‌المللی و داخلی به لحاظ تعداد ارجاعات به مقالات آنها و یا سایر شاخص‌های مرتبط به عنوان پژوهشگران و دانشمندان ملی و بین‌المللی قرار گرفته‌اند، با معرفی وزارتین علوم و بهداشت به عنوان نخبه.

ب) برگزیدگان از میان افرادی که برای حل مشکلات ملی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور راهکارهای مناسبی ارائه کرده‌اند و این راهکارها تجربه شده و نتایج حاصل از آن به تأیید مراجع ذیربط رسیده باشد، با انتخاب بنیاد به عنوان استعداد برتر. 

ج) برگزیدگان از میان افرادی که در هریک از رشته‌ها و گروه‌های علمی اعم از علوم انسانی و معارف اسلامی، علوم پایه، فنی مهندسی، پزشکی، کشاورزی و هنر، نظریه یا تئوری جدید ارائه کرده و از سوی مراجع معتبر ملی و بین‌المللی مربوطه، تأثیرگذار شناخته شده باشد به عنوان استعداد برتر (تشخیص مراجع معتبر با بنیاد است).

 د) برگزیدگان از میان مؤلفان و مترجمان کتب، نویسندگان مقالات، واعظان و شاعران که آثار فاخر ایشان دارای نقش مهم و تأثیر ویژه در توسعه مرزهای دانش و فناوری یا تربیتی و اخلاقی در حوزه مربوط بوده است، به عنوان استعداد برتر (تشخیص مراجع معتبر با بنیاد است).

اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی و فناوری

الف) برگزیدگان از میان اعضای هیأت علمی که در مراتب دانشگاهی کار ممتاز و شاخصی را انجام داده‌اند به عنوان استعداد برتر. 

ب) برگزیدگان از میان اساتید نمونه و ممتاز در سطح کشور براساس ضوابط وزارتین علوم و بهداشت به عنوان استعداد برتر. 

ج) برگزیدگان از میان پژوهشگران نمونه کشوری براساس ضوابط وزارتین علوم و بهداشت به عنوان استعداد برتر. 

منبع

طاهری، امیر حسین (۱۳۸۵). ابلاغ آیین نامه احراز استعدادهای برتر و نخبگی از سوی رئیس جمهور.   خبرگزاری مهر.

اگرچه برخی از افراد معتقدند که افزایش حقوق و بهبود مسائل رفاهی و اقتصادی اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها، اقدام خوبی جهت افزایش میزان علم و پژوهش است و البته تا حدودی درست است. یا به عبارتی، در مورد برخی از اعضای هیات علمی درست است. اما واقعیت این است که اساتیدی هستند که دارای ویلای شخصی، چندین ماشین شخصی و غیره هستند ولی بعد از ۳۰ سال خدمت حتی یک مقاله بین­المللی ندارند و در سطح ملی هم فقط به چند مقاله ترجمه اکتفاء کرده­اند. در نتیجه، اعضای هیات علمی باید شم پژوهش داشته باشند.

دکتر اعوانی (۱۳۸۵) معتقد است هنوز اگر با دیگر اقشار جامعه مقایسه شوند، اساتید و اعضای هیات علمی با توجه به شأن اجتماعی‌شان عملاً به لحاظ معیشتی در سطحی نیستند که بتوانند با فراغ خاطر به پژوهش بپردازند و لذا می‌بینیم که این اقدام نتوانسته است اعضای هیأت علمی را از فعالیت یا تدریس فراتر از ساعات موظفی باز دارد. خانم دکتر اعوانی پیشنهاد می‌کند اقدامات بیشتری در راستای تامین مالی اعضای هیات علمی دانشگاه­ها و مؤسسه­های پژوهشی انجام گیرد؛ و در عین حال به گونه‌ای هدایت‌شده اعضای مذکور به سمت خدمات‌دهی بیشتر در راستای ارائه مشاوره به دانشجویان، تحقیق، بازبینی پایان‌نامه‌های انجام‌شده و دیگر فعالیت‌های علمی موسسه‌های محل عضویت سوق داده شوند.

عمیدزنجانی (۱۳۸۵) با ابراز نگرانی از ركود علمی برخی از اعضای هیأت علمی دانشگاه می­گوید "متاسفانه برخی از اساتید بعد از گذشت 35 سال همچنان بدون هیچ تلاش علمی در یك رتبه باقی می‌مانند و بازنشسته می‌شوند كه برای جلوگیری از این امر باید هر چند مدت یك‌بار به سراغ این دسته از اعضای هیات علمی رفت و آنها را وادار به تامل كرد."

منابع

اعوانی، (۱۳۸۵). پژوهش در ایران دست به دامن آموزش شده است. گفتگو با خانم دکتر اعوانی، عضو هیات علمی و معاون پژوهشی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. هیأت حمایت از کرسی­های نظریه­پردازی، نقد و مناظره.

یکی از مهمترین موانع در مسیر تولید علم در بخش فرهنگی، ارزش‌گذاری نامناسب در جامعه فرهنگی بر پژوهش و تولید علم است، به­طوری كه شأن پژوهشگر پایین‌تر از مدرس است در حالی كه باید برعكس باشد، ترس از نوآوری‌ها، فقدان فضای آزاد طرح اندیشه. نامناسب بودن نظام آموزشی كشور كه اولاً آموزش­محور است، ثانیاً استاد ­محور است، ثالثاً حافظه­محور و این هر سه نافی رشد خلاقیت‌هاست؛ دیگر اینكه نظام آموزشی كشور نمی‌تواند نخبه­پرور باشد و استعدادكش است (هادی صادقی، 1385).  

منابع

پژوهش­های بنیادی به دلایل مختلف در ایران چندان جدی مدنظر قرار گرفته نمی­شود. آیا بین فرهنگ پژوهش و پژوهش­محوری از یک سو و انجام پژوهش­های بنیادی و کاربردی در کشور رابطه­ای دوسویه وجود ندارد؟ به نظر می­رسد که ریشه­های فرهنگی عدم توجه کافی به پژوهش باید کالبدشکافی شود که تاکنون انجام نشده است.

در بسیاری از موارد، نبود یا کمبود بودجه و عدم تأمین هزینه­ها به عنوان مشکل اصلی پژوهش قلمداد می­شود؛ در حالی که بودجه فقط یک بخش صورت مسأله است. شاید مسائل دیگری چون: عدم توجه کافی مسؤولان به پژوهش، نبود اعتقاد لازم به استفاده از اطلاعات در تصمیم­گیری، عدم استفاده از نتایج پژوهش­ها و پایان­نامه­ها، عدم مدیریت علمی درست در سازمان­ها، پایین بودن شم پژوهش در جامعه علمی و اقتصادی کشور، دانش­محور نبودن اقتصاد کشور، عدم قدردانی و تشویق کافی (معنوی و مادی) پژوهشگران و نخبگان، عدم دخالت اهل پژوهش در برخی تصمیم­گیری­های حساس، گرایش آموزش عالی كشور به كمّیت به جای کیفیت، و غیره نیز باید مدنظر قرار گیرد. تا زمانی که این مشکلات حل نشود، جامعه موجود به یک جامعه دانش­محور یا جامعه دانایی تبدیل نخواهد شد.

واسپارگاه بین­المللی E-LIS امروزه تبدیل به یکی از منابع اطلاعاتی علمی شده است. موتور کاوش گوگل برای بازیابی مقاله­های علمی به منظور اضافه کردن به پژوهشگر گوگل از این واسپارگاه استفاده می­کند. آی.اس.آی برای  نمایه استنادی وب (WCI) و کتابخانه رقومی علوم NSDL از این واسپارگاه استفاده می­کنند. اضافه کردن مقاله­های ایرانی به واسپارگاه بین­المللی در حوزه کتابداری، دانش­شناسی و اطلاع­شناسی راهی برای ورود مجله­ها و مقاله­های ایرانی به این به عرصه جهانی است. به عنوان مثال، مجله وب­شناسی به خاطر اضافه کردن برخی از مقاله­ها توسط نویسندگان به E-LIS وارد کتابخانه رقومی NSDL  شده است. قابل ذکر است که مقاله­های اضافه شده به E-LIS به نمایه استنادی وب (WCI) طراحی شده توسط موسسه اطلاعات علمی آمریکا نیز وارد شده­اند. پژوهشگر گوگل نیز آن را نمایه­سازی می­کند.

به عنوان ویراستار بخش ایران در آرشیو دسترسی آزاد کتابداری و اطلاع­رسانی خدمتگزار کتابداران ایرانی هستم. مقاله­هایی که توسط متخصصان کتابداری و اطلاع­رسانی ایران به این آرشیو ارسال شود را پس از بازبینی تأیید خواهم کرد. همین­جا از متخصصان کتابداری ایران گله­مندم که به این پایگاه بی­مهری می­کنند. از برخی از آنها که به زبان انگلیسی مقاله می­نویسند دعوت کردم مقاله­های خود را به این واسپارگاه اضافه کنند. اما افسوس ...

 همان­گونه که در وبنوشت این واسپارگاه نوشته­ام این واسپارگاه فواید زیادی دارد.

فواید این پایگاه برای مجله­ها و مؤلفان ایرانی چیست؟

با توجه به این که بسیاری از مجله­ها و مقاله­های ایرانی به پایگاه­های اطلاعاتی خارجی و چکیده­نامه­های بین­المللی راه پیدا نمی­کنند، لذا واسپاری مقاله­ها به این پایگاه موجب بازیابی و مطالعه چکیده یا متن کامل مقاله توسط خوانندگان بین­المللی می­شود و می­تواند میزان استناد به مقاله­های ایرانیان را بالا برده و در نتیجه ضریب تأثیرگذای مقاله­ها و مجله­های ایرانی را در سطح بین­الملل افزایش دهد. بنابراین توصیه می­شود ویراستاران مجله­های ایرانی با واسپاری مقاله­ها بخصوص مقاله­های انگلیسی توسط مؤلفان موافقت فرمایند.

وبنوشت پارسی: آرشیو دسترسی آزاد کتابداری و اطلاع­رسانی

وبگاه اصلی: E-LIS

دکتر محمود اسعدی، نویسنده و مترجم، معتقد است که تا هنگامی که ارزش تحقیق در نظر و عمل قدر و اجر نبیند، راه ترجمه هر روز گسترده خواهد شد چرا که کار تألیف به غایت مشکل و زمان­بر است و اگر اثر تألیفی مناسبی بخواهد شکل بگیرد باید مورد حمایت قرار گیرد. از طرفی اکنون تألیف گروهی انجام می­شود به­خصوص در حوزه علوم انسانی نوشتن حتی یک مقاله محتاج زمان و دانش و بررسی فراوان است. با این وصف، ملاحظه می­شود که نوشتن مقاله و کتاب در این عرصه چقدر سخت و طاقت­فرسا است، حال اگر انتظار نظریه نو یا سخن جدیدی داشته باشیم کار بسیار پیچیده می شود.

منابع

اسعدی، محمود (۱۳۸۵). تولید علم و نظریه­پردازی در خلأ اتفاق نخواهد افتاد. هیأت حمایت از کرسی­های نظریه­پردازی، نقد و مناظره.

علیرضا نوروزی

داریوش علیمحمدی

چکیده

از عوامل مهم پیشرفت یک رشته علمی، توان پژوهشی و کیفیت مقاله‌های چاپ شده در سطح ملی و بین­المللی است که توانایی رقابت آن رشته را در سطح جهان نشان می­دهد. این نوشته به بررسی وضعیت کمّی مقاله‌های منتشر شده به زبان انگلیسی توسط متخصصان کتابداری و اطلاع­رسانی ایران در سطح بین­المللی می­پردازد. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که وضعیت کمّی مقاله‌های منتشر شده توسط متخصصان کتابداری و اطلاع­رسانی ایران در سطح بین­المللی پایین است و توجه بیشتری را می­طلبد. 

برای دریافت متن کامل روی عنوان کلیک شود:

نوروزی، علیرضا و علیمحمدی، داریوش (۱۳۸۵). بررسی مشارکت علمی کتابداران ایرانی در سطح بین‌المللی: با تأکید بر مقاله­های مندرج در نمایه‌های استنادی. اطلاع­شناسی، در دست چاپ.

علم­سنجی ارزیابی فعالیت‌های علمی یک کشور، یک دانشگاه، یک رشته خاص و غیره در سطح بین­المللی یا ملی است. هدف علم­سنجی بررسی و ارزیابی جنبه‌های کمّی و كیفی تولید علم به واسطه مجله­های علمی- پژوهشی، تعیین میزان تأثیر علم، تعیین میزان استنادها به مقاله­ها و مجله­ها، تعیین رتبه علمی کشورها، دانشگاه­ها و پژوهشگران به واسطه تعداد مقاله­ها و سایر آثار علمی، تعیین پُراستنادترین مجله­ها، مقاله­ها و پژوهشگران، شناسایی نقاط ضعف علمی یک کشور یا یک حوزه خاص، شناسایی حوزه­های پژوهشی مهجور مانده و به حاشیه رانده شده و غیره است.

مقدمه

پژوهش­های انجام شده از سال ۱۹۸۹ توسط مؤسسه اطلاعات علمی (آی­اس­آی) آمریکا -ناشر پایگاه­های استنادی علوم، علوم اجتماعی و هنر- نشان می­دهد در حوزه­های فیزیک، شیمی، اقتصاد، پزشکی، روانشناسی و ... دانشمندانی که بیشتر به آنها استناد شده است و در واقع ملک­الاستناد (Citation Laureates) هستند شانس بیشتری برای کسب جایزه نوبل دارند. برای کسب اطلاع بیشتر نگاه شود به.

پیشنهادها

خطاب به ملک­الاستناد: مؤلف باش تا کامروا باشی، دیگران به تو استناد خواهند کرد و تو صاحب فکر و مکتب خواهی بود. بیاندیش و اندیشه­هایت را به رشته تحریر درآور، و نه اندیشه­ها را، زیرا فقط اندیشه­ها زنده و پایدار خواهد ماند.

خطاب به ملک­المترجم:  مترجم باش! آثار سایرین را ترجمه کن تا آیندگان به واسطه ترجمه تو به اصل اثری که ترجمه کرده­ای استناد کنند و حتی نامی از تو نبرند، این گونه تو  ثواب خواهی کرد زیرا مؤلف اصلی ملک­الستناد خواهد شد، و تو راوی افکار او. 

اسکوپوس یک نمایه استنادی است که توسط الزویر ناشر هلندی پایگاه اطلاعاتی ساینس دایرکت راه­اندازی شده است. در واقع، یکی از رقیبان سرسخت مؤسسه اطلاعات علمی (آی­اس­آی) آمریکا -ناشر پایگاه­های استنادی علوم، علوم اجتماعی و هنر- است که نزدیک به پنجاه سال است پیشرو نمایه­های استنادی در جهان است. اسکوپوس بیش از ۱۲۸۵۰ مجله علمی را تحت پوشش قرار داده است که از این میان ۵۳۵ مجله دسترسی آزاد را نیز شامل می شود. از سال ۲۰۰۶ مجله ایرانی وب­شناسی نیز افتخار ورود به پایگاه اسکوپوس را کسب کرد و جزو سی مجله ایرانی نمایه شده توسط این پایگاه می­باشد. پژوهشگر گوگل نیز نسل جدید نمایه­های استنای دسترسی آزاد است که کار ارزشمندی است.