علیرضا نوروزی

 چکیده

از اواسط دهه ١٩٩٠ حوزه پژوهشی نوینی به نام وب­سنجی بر پایه روش­های کتابسنجی و اطلاع­سنجی به وجود آمد که كار آن، پژوهش درباره ماهیت و ویژگی­های وب جهانگستر است. هدف این پژوهش بررسی، مقایسه و رتبه­بندی دامنه­های فرعی ایران (.ir) است. این پژوهش نشان می­دهد که دامنه سطح بالای ایران (.ir) بیشترین و دامنه نظامی ایران (mil.ir) کمترین میزان صفحه­های وب را تولید کرده­اند. همچنین قابل ذکر است که موتور کاوش گوگل وبگاه­های ایرانی به­ویژه دانشگاهی را بهتر تحت پوشش قرار می­دهد. به عبارت دیگر، گوگل به نسبت سایر موتورهای کاوش (یاهو، آلتاویستا، اِم­اس­ان، و آل­دِوب)، صفحه­های وب بیشتری از ایران را نمایه­سازی می­کند و موتور کاوش "اِم­اس­ان" وبگاه­های ایرانی را کمتر تحت پوشش قرار می­دهد. این پژوهش همچنین نشان می­دهد که اغلب صفحه­های وب منتشر شده در ایران با فرمت زبان نشانه­گذاری فرامتن منتشر شده­اند. یافته­ها نشان می­دهد که فرمت­هایی چون (HTM، HTML، PHP، PDF، ASP، و DOC) بیشتر مورد استفاده وبگاه­های ایرانی قرار گرفته­اند و موتورهای کاوش این نوع فایل­ها را بهتر نمایه­سازی می­نمایند. بنابراین مدیران وبگاه­های ایرانی باید توجه بیشتری به این نوع فایل­ها داشته باشند.

نوروزی، علیرضا (۱۳۸۵).  بررسی میزان حضور ایران در وب. فصلنامه كتاب، زمستان ۱۳۸۵.

علیرضا نوروزی

چکیده

ضریب تأثیرگذاری وب، ابزاری است برای ارزیابی، رتبه­بندی، مقایسه و طبقه­بندی وب­سایت­های مختلف در سطح دامنه­های ملی مانند (.ir) و یا برای مقایسه وب­سایت­ها (وبگاه­ها) در سطح بین­المللی. در این نوشته به بررسی سیر تاریخی و تعریف ضریب تأثیرگذاری وب و برخی از مزایا و معایب آن پرداخته خواهد شد. همچنین کاربردهای فراپیوندها و ضریب تأثیرگذاری وب در نمایه­سازی وب – نمایه­سازی پیوندی- و تفاوت­های روش ضریب تأثیرگذاری وب با ضریب تأثیرگذاری مجله­ها نیز به اختصار توضیح داده خواهد شد. به عنوان نمونه وب سایتِ ١٥ دانشگاه ایرانی به منظور محاسبه ضریب تأثیرگذاری وب انتخاب شده­اند و نتایج نشان می­دهد که به دلایلی از جمله زبان فارسی و فقدان منابع اطلاعاتی مناسب برای جذب پیوند، دانشگاه­های ایرانی نتوانسته اند میزان پیوندی را که مستحق آن هستند دریافت کنند. 

کلیدواژه ها

وب­سنجی، ضریب تأثیرگذاری وب، ضریب تأثیرگذاری مجله­ها، نمایه­سازی وب، دانشگاه­های ایرانی

نوروزی، علیرضا (۱۳۸۴). ضریب تأثیرگذاری وب و سنجش آن در برخی وب­سایت­های دانشگاهی ایران. مطالعات تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی. ویژه­نامه کتابداری. دوره ۵، شماره ۲، ص. ۱۱۹- ۱۰۵.

در پژوهش­های وب­سنجی برای ارزیابی تعداد پیوندها به یک وبگاه یا وبنوشت خاص عمدتاً از موتورهای کاوش آلتاویستا، آل­دِوب و یاهو استفاده می­شود. ساختار این سه موتور مشابه است زیرا اساس روبات آنها یکی است. دستورهای جستجوی سه موتور فوق تقریباً به قرار زیر است. 

کل پیوندها 

1. دستور جستجو (linkdomain) مثال:

linkdomain:nouruzi.persianblog.com

از به کار بردن دستور زیر پرهیز شود

(link:nouruzi.persianblog.com)

2. دستور جستجو (link) 

در صورت استفاده از دستور (link)  باید آدرس کامل وبگاه یا وبنوشت به دنبال دستور ذکر شود. در غیر اینصورت نتایج اصلاً درست نیست.

link:http://www.nouruzi.persianblog.com

پیوندهای دریافتی 

پیوندهای دریافتی از سایر وبگاه­ها یا وبنوشت­ها که در منابع علوم رایانه به پیوندهای درونی (Inlinks) معروف هستند. از دستور زیر استفاده شود.

linkdomain:nouruzi.persianblog.com NOT domain:www.nouruzi.persianblog.com

این نوع پیوندها در رتبه­بندی وبگاه­ها یا وبنوشت­ها توسط موتورهای کاوش از اهمیت بالایی برخوردار است و در پژوهش­های وب­سنجی هم بیشتر روی آنها تأکید می­شود.

قابل توجه است که می­توان از (https://siteexplorer.search.yahoo.com) نیز استفاده کرد. که با کمی بررسی ساختار جستجوی آن به راحتی پیدا خواهید کرد. 

تعداد کل صفحه­های منتشر شده توسط یک وبگاه یا وبنوشت 

برای پیدا کردن تعداد کل صفحه­های موجود در یک وبگاه یا وبنوشت از دستورهای زیر استفاه شود. در موتورهای کاوش آلتاویستا، آل­دِوب و یاهو از دستور (domain:) استفاده شود.

domain:nouruzi.persianblog.com

نکته: 

اگرچه موتور کاوش گوگل مبتنی بر پیوندها است و تعداد پیوندهای دریافتی را مبنای اصلی رتبه­بندی وبگاه­ها و وبنوشت­ها قرار می­دهد اما برای استفاه در پژوهش­های وب­سنجی مفید نیست. با این وجود دستور پیوند (link:) در گوگل به صورت زیر است. مثال:

link:www.nouruzi.persianblog.com

link:nouruzi.persianblog.com

در گوگل دو مثال فوق تعداد رکوردهای مشابهی نشان می­دهند.

دستور لازم برای کسب تعداد کل صفحه­های وب، دستور (site:) است. مثال:

site:nouruzi.persianblog.com

البته گوگل وبگاه­ها و وبنوشت­ها را بهتر تحت پوشش قرار می­دهد و بهتر نمایه­سازی می­نماید.

مرکز اطلاعات و مدارک ملی اسپانیا (CINDOC) چند سالی است که اقدام به راه­اندازی طرحی با عنوان (Webometrics.info) کرده است که به رتبه­بندی وبگاه­های دانشگاهی کشورهای مختلف جهان می­پردازد و سالی یکبار فهرست ۳۰۰۰ دانشگاه برتر دنیا را اعلام می­نماید.

اما حتی یکی از دانشگاه­های ایران در این فهرست طولانی سه هزار دانشگاه جهان قرار ندارد. در این فهرست نام دانشگاه­هایی وجود دارد  که اهمیت علمی بالایی ندارند و از نظر تعداد دانشجو قابل مقایسه حتی با تعداد دانشجویان دانشکده علوم دانشگاه تهران نیستند ولی جزو ۳۰۰۰ دانشگاه نخست دنیا هستند، زیرا وبگاه­های آنها بسیار عالی طراحی شده است. اکثر دانشگاه­های آمریکای شمالی، کانادا و اروپا در این فهرست جای دارند.  این مسأله بیانگر آن است که وبگاه دانشگاه­های ایران مشکل فنی و محتوایی دارند. در پژوهشی با عنوان "ضریب تأثیرگذاری وبگاه­های دانشگاهی ایران"، دانشگاه­های ایران نیز در سال ۲۰۰۵ رتبه­بندی شده­اند.

پیشنهادها

- دانشگاه­ها و دانشکده­ها باید بودجه­های خاص برای طراحی، تأمین و نگهداری وبگاه­های خود در نظر بگیرند.

- دانشگاه­ها سعی نمایند که صفحه­های خود را با استفاده از فرمت­هایی مانند (HTML, HTM, PDF, ASP, DOC) منتشر نمایند که موتورهای کاوش بهتر پوشش می­دهند. از انتشار فایل­هایی با فرمت فلش جلوگیری نمایند.

- برای تمامی اعضای هیأت علمی، کارکنان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی صفحه (فضای خاص) طراحی کرده و به آنها اجازه انتشار آثار علمی خود، رزومه و شرح فعالیت­های علمی و حرفه­ای داده شود.

- از تمامی اعضای هیأت علمی خواسته شود که شرح درس و منابع هر درس را روی وبگاه دانشگاه گذاشته و دانشجویان را وب­محور بار آورند.

- وبگاه دانشگاه باید یک نقشه وبگاه (Site map) داشته باشد تا روبات موتورهای کاوش بتوانند از طریق آن صفحه­های وب دانشکده­ها و گروه­های آموزشی را نمایه­سازی نمایند.

منابع برای مطالعه

اگر پژوهشی روی بخش تشکرات یا سپاسگزاری (Acknowledgement) مقاله­های فارسی و انگلیسی ایران در تمام حوزه­ها انجام شود. مشخص خواهد شد که سازمان­ها، دانشگاه­ها و مؤسسه­های دولتی و خصوصی تا چه حد پژوهش­های مختلف را حمایت مالی و فنی کرده­اند. پژوهشی توسط  گیلز و کونسیل (۲۰۰۴)  انجام شده که نشان می­دهد دانشگاه­های کارنگل ملون، استنفورد، کالیفرنیا برکلی، کورنل، ایلینویز، کالیفرنیا لوس­آنجلس و مک­گیل بیشترین مقاله­ها و پژوهش­ها را حمایت مالی کرده­اند. بی­دلیل نیست که این دانشگاه­ها جزو دانشگاه­های طراز اول دنیا هستند. البته بیشترین پژوهش­ها توسط بنیاد ملی علوم آمریکا حمایت مالی شده است و بیش از ۱۲هزار مقاله را حمایت مالی کرده است. به دیگر سخن، این پژوهش نشان می­دهد که مقاله­های منتشر شده در مجله ها توسط پژوهشگران آمریکایی برگرفته از یک کار پژوهشی و یک طرح حمایت شده توسط دولت، سازمان­ها، دانشگاه­ها و شرکت­های خصوصی و دولتی است. 

- Cronin, Blaise (2001). Acknowledgement Trends in the Research Literature of Information Science. Journal of Documentation, 57 (3), 427–433.

- Cronin, Blaise & Shaw, Debora (1999). Citation, Funding Acknowledgement and Author Nationality Relationships in Four Information Science Journals. Journal of Documentation, 55 (4), 402–408.

- Giles, C. Lee & Councill, Isaac G. (2004). Who gets acknowledged: Measuring scientific contributions through automatic acknowledgment indexing. PNAS, 101(51), 17599–17604.

اگر میزان تولید اطلاعات (اعم از کتاب ترجمه یا تألیف، مقاله مجله فارسی و انگلیسی، مقاله کنفرانس و غیره) در حوزه کتابداری و دانش­شناسی ایران منتشر شده در طول ۱۵سال اخیر با ۱۵سال قبل مقایسه شود، خواهیم دید که رشد بسیار خوبی داشته است. ممکن است که برخی اعتقاد داشته باشند که رشد کمّی خوبی داشته است ولی کیفیت خوب نبوده است. اما باید قبول کرد که نسل دهه سوم و چهارم کتابداری ایران خیلی خوب ظاهر شده­اند و کارهای خوبی انجام شده یا در حال انجام است.  البته نباید زحمات نسل دهه اول و دوم کتابداری را فراموش کرد، زیرا این نسل بیشتر وقت خود را صرف آموزش و گسترش کتابداری کرده و کودک نوپای کتابداری را بزرگ کرده­اند. کاش می­شد یک پایان­نامه کارشناسی ارشد روی تحلیل محتوای مقاله­ها و کتاب­های فارسی منتشر شده در حوزه کتابداری ایران انجام شود و خلاءهای موجود شناسایی شود تا مترجمان و مؤلفان روی آن حوزه­ها بیشتر کار کنند.

پايگاه اطلاعات علمی (SID) توسط جهاد دانشگاهی و نمايه استنادی علوم ايران توسط کتابخانه منطقه­ای علوم و تکنولوژی شيراز (PSCI) راه­اندازی شده­اند. این دو طرح تا حدودی هم­پوشانی دارند. البته توسط دو سازمان جداگانه طراحی و نگهداری می­شوند. پایگاه اطلاعات علمی، مشخصات کتابشناختی و چکیده مقاله­ها و میزان استناد به مقاله­ها را ارائه می­دهد اما کتابخانه منطقه­ای شیراز فقط مشخصات کتابشناختی مقاله­ها و میزان استناد به آنها را ارائه می­دهد.

خانم مریم اسدی در یادداشتی با عنوان پايگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID) و نمايه استنادی علوم ايران، کتابخانه منطقه­ای علوم و تکنولوژی شيراز (PSCI) در وبنوشت خود این دو پایگاه را مقایسه کرده است که جالب است.