در کشورهای خارجی دانشگاه های علوم پزشکی معمولاً زیر نظر وزارت علوم هستند. باید توجه داشت اگر دانشگاهی تمامی گرایش های علمی را داشته باشد توان رقابت علمی و پژوهشی آن با کشورهای خارجی بیشتر است. به عنوان نمونه، دانشگاه تهران یکی از دانشگاه های تراز اول ایران است که همه گرایش های تخصصی را دارد و در اغلب گرایش ها نیز مقاله علمی به نام این دانشگاه در مجله های خارجی کم یا زیاد منتشر شده است. حال اگر دانشکده های مختلف دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز به صورت دانشکده ای زیر نام دانشگاه تهران، مقاله های خارجی خود را منتشر کنند به طور حتم دانشگاه تهران رتبه جهانی بالاتری خواهد داشت. به عنوان مثال دانشکده های علوم پزشکی می توانند به صورت ذیل با نام دانشگاه تهران مقاله های خود را منتشر کنند:

University of Tehran, Faculty of Medicine

University of Tehran, Faculty of Dentistry

University of Tehran, Faculty of Pharmacology

این مسأله می تواند یک قرارداد میان وزارتخانه ها و به طبع میان دانشگاه ها باشد. لزومی ندارد که نام دانشگاه ها و آرم آنها عوض شود و هزینه تراشی شود؛ بلکه صرفاً در مقاله های خارجی به این صورت ذکر شود. هنگام ارزیابی علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه تهران به راحتی می توان بر اساس نام دانشکده ها، مقاله های منتشر شده را تفکیک کرد و هر دانشگاه در سطح سازمانی به ارزیابی خود بپردازد. در اغلب شهرهای ایران، دانشگاه های پزشکی و غیرپزشکی وجود دارند. مانند:

Yazd University

Yazd University of Medical Sciences

Zanjan University

Zanjan University of Medical Sciences

Kerman University

Kerman University of Medical Sciences

پرسشی در حوزه وب سنجی مطرح شده است که ترجیج دادم پاسخ را در این جا بیان نمایم. زیرا ممکن است که این پرسش افرادی که در حوزه وب سنجی می خواهند پژوهش کنند نیز باشد. در پژوهش های وب سنجی برای ارزیابی تعداد پیوندها به یک وبگاه یا وبنوشت عمدتاً از موتور جستجوی آلتاویستا استفاده شده و می­شود. دستورهای جستجوی به قرار زیر است:

پیوندهای دریافتی (درونی)

پیوندهای دریافتی از سایر وبگاه ها یا وبنوشت ها که در منابع علم رایانه به پیوندهای درونی (Inlinks) نیز معروف هستند، از دستور (linkdomain:) زیر استفاده شود:

linkdomain:ut.ac.ir/ NOT domain:ut.ac.ir/

linkdomain:ut.ac.ir/ -domain:ut.ac.ir/

همان گونه که در مباحث پیشین گفته شد این نوع پیوندها در رتبه بندی وبگاه ها یا وبنوشت ها توسط موتورهای جستجو از اهمیت بالایی برخوردار است و در پژوهش های وب سنجی هم بیشتر روی آنها تأکید می شود. توجه شود که هنگام جستجو در آلتاویستا جستجو را محدود نکنید و تمام جهان و همه زبان ها را انتخاب کنید و فیلتر آلتاویستا را آزاد کنید. از یکی از دو دستور پیش گفته استفاده شود و مرجح است که از دستور نخست استفاده شود.

تعداد کل صفحه های منتشر شده توسط یک وبگاه یا وبنوشت

برای پیدا کردن تعداد کل صفحه های موجود در یک وبگاه یا وبنوشت از دستورهای زیر استفاه شود. در موتورهای جستجوی آلتاویستا، آل­دِوب و یاهو از دستور (domain:) استفاده شود.

domain:ut.ac.ir/

پیوندهای مشترک به دو وبگاه یا دو وبنوشت

پیوندها از یک یا چندین وبگاه به دو وبگاه خاص که به پیوندهای مشترک یا پیوندهای دریافتی مشترک (Co-inlink) موسوم است. در واقع، به دنبال صفحه هایی هستیم که به دو وبگاه خاص پیوند داده اند. مانند جستجو برای پیوندها به دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران:

linkdomain:ut.ac.ir/ AND linkdomain:tums.ac.ir/

پیوندهای خودی یا خود-پیوندها

پیوندها از صفحه های یک وبگاه به سایر صفحه های همان وبگاه که به پیوندهای خودی یا خود-پیوندها موسوم است:

linkdomain:ut.ac.ir/ AND domain:ut.ac.ir/

linkdomain:ut.ac.ir/ +domain:ut.ac.ir/

 زلفی گل (۱۳۸۵) در مصاحبه با خبرگزاری ایسنا با ارائه مثالی عینی از وضعیت موجود، بر این باور است که با یک بررسی اجمالی در مقاله های بین المللی منتشر شده توسط دانشگاه های ایران شاهد نمودهایی از بی توجهی دانشگاه ها در مدیریت پژوهش کشور هستیم به طوری که پژوهشگران دانشگاه های مختلف کشور به درج صحیح نام دنشگاه در مقاله های بین المللی توجه نداشته و آن را به گونه های مختلف می نویسند. عدم درج نام رسمی و مستند دانشگاه ها یکی از عوامل مؤثر در عدم حضور نام دانشگاه های ایران در رتبه بندی دانشگاه های برتر جهان است. بنابراین، باید نام دانشگاه ها فقط به یک شکل واحد در مقاله های خارجی نوشته شود و به عنوان یک اصل بنیادی مورد توجه اعضای هیأت علمی و پژوهشگران دانشگاه ها قرار گیرد. دکتر زلفی گل خاطر نشان می سازد که تنها راهکار رفع این مشکل این است که متولیان پژوهش در هر دانشگاه با ارسال نامه ای به تمام اعضای هیأت علمی، نام رسمی و مستند دانشگاه را ارائه دهند و برای توجه هر چه بیشتر آنها، به مقاله هایی که این مورد را رعایت کنند امتیاز داده و به متخلفان امتیازی اختصاص داده نشود.

برای نمونه، نام دانشگاه تهران در پایگاه نمایه های استنادی به صورت های مختلف آمده است:

Tehran University

University of Tehran

University of Teheran

چند روز پیش به طور تصادفی متوجه شدم که یک اشکال در خود پایگاه نمایه های استنادی (آی.اس.آی.) وجود دارد. در قسمت آدرس پژوهشگران دانشگاه تهران، نام دانشگاه تهران به صورت نادرست یعنی (Teheran) به کار برده می شود. احتمال زیاد اپراتورهای شرکت تامپسون علمی نام تهران را به صورت غلط در پایگاه خود دارند و هنگام ورود داده، آدرس پیش فرض را انتخاب می کنند. این مساله را وقتی متوجه شدم که دیدم در قسمت آدرس مقاله هایم نام دانشگاه تهران به صورت زیر به کار رفته است:

Univ Teheran, Dept Lib & Informat Sci, Tehran 14174, Iran

در حالی که من در هیچ یک از مقاله های انگلیسی تهران را اینگونه ننوشته ام! متاسفانه بیش از سه هزار مقاله دانشگاه تهران به این صورت به کار رفته است. جا دارد که دانشگاه تهران سریعاً یک نامه رسمی با امضای وزارت علوم برای شرکت تامپسون علمی بفرستد و درخواست کند تمامی مدخل ها را به صورت خودکار اصلاح کند. البته بهتر است از جنجال آفرینی سیاسی پرهیز شود، زیرا به ضرر پژوهشگران ایرانی تمام می شود!

علیرضا نوروزی

چکیده

مجله های علمی و پژوهشی یکی از مجراهای اصلی ارتباط علمی میان پژوهشگران هستند. هدف این مقاله بررسی نقش مجله های دسترسی آزاد در ارتباط­ های علمی و در گسترش دانش و پیشرفت علمی است. مجله دسترسی آزاد به مجله ای گفته می شود که دسترسی آزاد و رایگان به متن کامل مقاله های منتشر شده در آن برای همگان میسر باشد. با توجه به این که مجله های ایرانی امکان چاپ و توزیع در مقیاس جهانی ندارند، در نتیجه پیشنهاد می شود که مجله های ایرانی به ویژه مجله های انگلیسی زبان به صورت دسترسی آزاد منتشر شوند تا ضریب تأثیرگذاری علم تولید شده توسط ایران در سطح جهان افزایش یابد. این مقاله همچنین مزایای مجله های دسترسی آزاد را برشمرده است.

کلیدواژه­ها: اینترنت، وب، نشر الکترونیکی، دسترسی آزاد، مجله علمی

نوروزی، علیرضا (۱۳۸۵). مجله‌های دسترسی آزاد و نقش آنها در گسترش دانش و پیشرفت علمی ایران. رهیافت، شماره ۳۸، (پاییز و زمستان)،۱۵-۲۱.

نکته: گاهی اوقات آثار علمی می خوانم و به نظرم جالب است، در نتیجه دوست دارم که چکیده مقاله و پیام اصلی نویسنده را با خوانندگان وبنوشت دانش شناسی تقسیم کنم.

تعریف واژگان

تعریف متی: متی یکی از افرادی است که کتاب مقدس انجیل را نوشته است و به آن انجیل متی گفته می شود. انجیل های چهارگانه عبارتند از: انجیل متی، مرقس، یوحنا و لوقا که هر کدام شرح مختصری از زندگانی، آموزه ها، درگذشت و زندگی دوباره حضرت عیسی مسیح (ع) بدست می دهد. اگرچه جملات و عبارات موجود در انجیل، سخنان حضرت عیسی (ع) است اما انجیل به نام متی (انجیل متی) معروف شده است.

مقدمه

این یادداشت بر اساس مقاله های رابرت کی مرتون (۱۹۶۸ و ۱۹۸۸) در مورد "تأثیر متی در علم" نوشته شده است. مرتون (۱۹۱۰-۲۰۰۳) متخصص جامعه شناسی علم بود.  

تأثیر متی (Matthew effect): این عبارت در حوزه های علمی گوناگون با معانی استعاری مختلف به کار رفته است. اما در حوزه جامعه شناسی علم نخستین بار توسط  مرتون به کار رفته است تا نشان دهد که چگونه دانشمندان و پژوهشگران مشهور در مقایسه با دانشمندان و پژوهشگران ناشناخته، اعتبار و شهرت کسب می کنند، حتی اگر آثار آنها مشابه آثار افرادی باشد که ناشناخته هستند. به دیگر سخن، مرتون نشان می دهد پژوهشگرانی که در حال حاضر مشهور هستند بیشترین اعتبار را کسب می کنند. برای نمونه، اگر یک کار پژوهشی مشترک توسط یک گروه انجام شود، جایزه نوبل و یا سایر جوایز بین المللی به طور معمول به فردی داده می شود که بیشتر از سایرین مشهور است حتی اگر تمام کار علمی و پژوهشی توسط یک دانشجو انجام شده باشد. گاهی اوقات حتی اگر فرد مشهور، نویسنده آخر مقاله باشد، اما چون مشهور است ایده اصلی به نام او تمام می شود. البته گاهی حضور یک فرد مشهور در جمع نویسندگان یک اثر موجب مشهور شدن و پذیرفته شدن اثر و ایده توسط جامعه می شود.

برای نمونه، آلبرت شاتز، دانشجوی دانشگاه راجرز آمریکا در سال ۱۹۴۳، کاشف آنتی بیوتیک استرپتومايسين (Streptomycin) بود اما جایزه نوبل پزشکی به استاد راهنمای وی یعنی (Selman Waksman) داده شد. گاهی اوقات اگر کار علمی توسط یک خانم و آقا انجام شده باشد، جایزه برنده شده به آقا داده می شود. به همین دلیل مارگارت روزیتر (Margaret W. Rossiter)، کارشناس تاریخ علم، نیز به انتقاد این نوع برخورد با خانم ها پرداخت.

به طور خلاصه می توان گفت که "تأثیر متی" دلالت بر این دارد که چون حرف آخر را یک فرد مشهور، که همان متی باشد، بیان کرده در نتیجه باید به نام او تمام شود. گاهی این حرف آخر فقط شامل نقطه ای یا خطی است.

بحث و نتیجه گیری

تأثیر متی بیانگر نابرابری علمی است و نشان می دهد که پژوهشگران جوان و ناشناخته کمترین میزان توجه و استناد به آثار علمی آنها می شود و حال آنکه پژوهشگران مشهور بیشترین استناد را دریافت می کنند. نباید اجازه داد که تأثیر متی در حوزه های علمی پذیرفته شود. وقتی که پایان نامه ای، اثری علمی یا مقاله ای توسط یک دانشجو یا یک پژوهشگر جوان انجام می شود نباید اجازه داد تا فردی که حداقل فعالیت را داشته و مشهور است نویسنده نخست قرار گیرد مگر این که واقعاً بیشترین فعالیت را در انجام پژوهش داشته باشد و ایده های اصلی از آن او باشد. برای نمونه، برخی از دانشگاه های کشور، به دانشجویان دکترا و کارشناسی ارشد دیکته می کنند که هنگام انتشار مقاله برگرفته شده از پایان نامه باید اسم استاد راهنما نخست قرار گیرد. اگر استاد راهنمایی که حتی یک ساعت برای دانشجو وقت نگذاشته که مقاله را از ابتدا تا انتها بخواند چرا باید نام او به عنوان نویسنده نخست قرار گیرد؟ و ایده به نام او تمام شود.

منابع

Robert K. Merton (1968, 1988).

The Matthew Effect in Science I

The Matthew Effect in Science II