دو نویسنده نامدار دانمارکی یعنی بیرژه یورلند (Birger Hjørland) و جپ نیکولایسن (Jeppe Nicolaisen) (۲۰۰۷) به بررسی قانون برادفورد (پراکندگی متون علمی و موضوع ها و تعیین مجله­های هسته یک رشته) پرداخته و بر این باورند که این قانون باید بازنگری شود. قابل ذکر است که سه قانون اصلی کتابسنجی عبارتند از: قانون لوتکا، قانون برادفورد و قانون زیف.

قانون برادفورد به عنوان مبنایی برای مجموعه سازی، نحوه انتخاب مجله های علمی برای کتابخانه ها، میزان پوشش مجله ها توسط پایگاه های اطلاعاتی و غیره به کار برده می­شود. نیسونژر (۱۹۹۸به نقل از یورلند و نیکولایسن) بر این باور است که قانون برادفورد می تواند در موارد زیر به کار گرفته شود:

- گزینش یا عدم گزینش (کنارگذاشتن)

- تعیین مجله های هسته

- ارزیابی مجموعه

- هزینه-سودمندی

- انتخاب مجله های با اولویت بالا

برادفورد خود نتیجه می­گیرد که ممکن است افراد پیشداوری کنند که مقاله های منتشر شده در مجله های هسته یک رشته به نسبت مقاله هایی که در مجله های غیرهسته منتشر می­شوند از اهمیت بالاتر و برتری برخوردار هستند. لذا این بدان معنی است که مجله هایی که مقاله های بیشتری در مورد یک موضوع منتشر می­کنند، مقاله های ارزشمندتری در مورد آن موضوع منتشر می­کنند.  

نکته ای که باید توجه داشت این است که در بسیاری از پژوهش­های مبتنی بر قانون برادفورد مبنا را عنوان مقاله ها مدنظر قرار می دهند و کمتر به بررسی پراکندگی مفاهیم در کلیدواژه ها و متن مقاله ها پرداخته شده است. بر این اساس اگر مبنای پژوهش­های مبتنی بر قانون برادفورد کلیدواژه­های عنوان، توصیفگرها، متن یا منابع قرار گیرد نتایج مختلفی به دست خواهد آمد. پریتز (۱۹۸۴) در مطالعه ای نشان می­دهد که فراوانی عناوین غیراطلاعاتی (Non-informative) و گنگ (عنوان با متن مطابقت ندارد) در مجله های کتابداری 21 درصد و در مجله های جامعه شناسی 15 درصد هستند. ایشان همچنین نشان می­دهد که عناوین غیراطلاعاتی در مجله های اندکی تمرکز دارند.

در نتیجه، پیشنهاد می شود که در هنگام گزینش یا حذف مجله ها از مجموعه کتابخانه از نظر کارشناسان موضوعی استفاده شود و فقط به قانون برادفورد اکتفا نشود.

منبع

Nicolaisen, Jeppe, & Hjørland, Birger (2007). Practical potentials of Bradford's law: A critical examination of the received view. Journal of Documentation,  63(3): 359-377. 

دانشگاه و صنعت باید با هم ارتباط دو سویه ای داشته و با هم همکاری نمایند. این ارتباط به معنى جارى شدن علم دانشگاه ها در شاهرگ های جامعه و استفاده عملی از دانش است. یعنى این كه دانشگاه ها و پژوهشگران به حل مشکلات و چالش های روزمره جامعه كمك كنند. متأسفانه در حال حاضر تنها بخش كوچكى از علم تولید شده در دانشگاه های کشور براى حل مشكلات و برآوردن نیازهای جامعه به كار گرفته مى شود. لذا دانشگاه و صنعت باید با هم هماهنگ شوند، در خدمت همدیگر و در نتیجه در خدمت جامعه باشند. البته دولت باید نقش یک رابط بین این دو باشد و ارتباط دانشگاه و صنعت را ساماندهى کند.

برای نمونه، سالانه هزاران دانشجوى دکترا و كارشناسى ارشد از دانشگاه های ایران فارغ التحصیل مى شوند و همه آنها پایان نامه و طرح پژوهشی انجام مى دهند، اما چون بخش صنعت و دولت از این ظرفیت عظیم به خوبى استفاده نمى کنند، در نتیجه پول، زمان و انرژی پژوهشگران به هدر می رود. لذا دولت باید ضلع سوم مثلث توسعه علمی و اقتصادی را تکمیل کند و همکاری خود را با دانشگاه ها و مراکز پژوهشی گسترش دهد. در واقع، دولت مانند یک خریدار است که سفارش طرح و پیشنهاد به دانشگاه ها می دهد و بعد دانشگاه ها طرح اولیه را اجرا کرده و مشکل را شناسایی می کنند و راه حل های ممکن را شناسایی کرده و بعد مرحله اجرای طرح به بخش صنعت واگذار می شود. در نتیجه، این سه بازیگر اصلی صحنه توسعه همه جانبه (دانشگاه، صنعت و دولت) باید در تمامی مراحل چرخه نوآورى و پیشرفت از بررسى و بیان مسأله پژوهش تا حل مشكل در دانشگاه، تولید كالا و خدمات توسط بخش صنعت و بازاریابى و عرضه آن توسط دولت مشارکت کامل داشته باشند.

       مثلث تولید دانش و توسعه اقتصادی: دانشگاه، صنعت و دولت

نگارنده بر اساس تجربه خود در دانشگاه های فرانسه، پیشنهاد می کند که دانشگاه های ایران به ویژه دانشکده های فنی و علوم، لابراتوارهای تحقیقاتی خود را به شرکت ها و مراکز صنعتی اجاره دهند و یا اجازه دهند تا پژوهشگران شرکت های صنعتی، طرح های آزمایشگاهی خود را در لابراتوار دانشگاه آزمایش و اجرا کنند و بر اساس قرارداد هزینه ای به دانشگاه پرداخت نمایند. این استراتژی به سود دو طرف خواهند برد، زیرا امکان تأمین بودجه های پژوهشی و خرید لوازم آزمایشگاهی جدید برای دانشگاه ها را فراهم می نماید. در عوض شرکت ها و طرح های صنعتی در سطح ملی راحت­تر انجام می شود. در نهایت، محصول یا کالاهای تولید شده در خدمت، کشور، جامعه و دولت قرار می گیرد و موجب رشد اقتصادی کشور در سطح کلان می شود. همچنین پیشنهاد می شود که شرکت­ها، بخصوص شرکت های کوچک، سازمان­ها، نهادهای دولتی و خصوصی، طرح های پژوهشی خود را در قالب پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترا به دانشجویان واگذار نمایند؛ کاری که در کشورهای غربی رایج است. حتی در برخی موارد، طرح های پژوهشی و نیاز شرکت ها در غالب طرح های کارورزی به دانشجویان ارشد و دکترا واگذار می شود تا دانشجو در محیط خود شرکت یا سازمان، برنامه یا مشکل آن را برآورده نماید و سی درصد حقوق پایه به کارورزان داده می شود.

نگاه کنید به نقشه جهان و مشاهده کنید که کجاها علم و دانش تولید می شود؟ کدامین کشورها و دولتها برای علم و به تبع آن برای پیشرفت علمی و اقتصادی شهروندانشان ارزش قائل هستند؟ کشورهای نورانی که مثل آفتاب تموز می­درخشند کجاها هستند: آمریکا، انگلیس، کانادا، آلمان، فرانسه، اسپانیا، ایتالیا، پرتغال، سوئیس، سوئد، نروژ، فنلاند، دانمارک، ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور، استرالیا. بقیه کشورها هر یک فانوسی روشن کرده اند که شاید در این ظلمت و تاریکی جهان بتوانند جلو پای خود را ببیند و از دور نمی توان آنها را نظاره کرد. می­توان گفت که ایران نیز فانوسی کم­نور در تهران و ۶ شمع نیز در شهرهای اصفهان، شیراز، اهواز، مشهد، تبریز و کرمانشاه به نماد هفت هزار سال تاریخ سرزمین پرشیا روشن کرده است. به راستی با نور شمع چگونه می­توان به مقابله با نور خورشید رفت؟ مردمان چشم­هایتان را ببندید و مواظب باشید که مبادا تشعشع نور خورشید که همانا تشعشع اطلاعاتی غرب است به چشمهایتان آسیب برساند.

نقشه جغرافیای علمی جهان: تولیدکنندگان دانش و علم

Börner, Katy (2006). The Story of Science Maps. Network Science Conference, May 25th, 2006 (Indiana University, Bloomington)

آینده پژوهی (Futures studies) یا آینده شناسی (Futurology) که می توان آن را علم آینده نیز نامگذاری کرد. آینده پژوهی نوعی دوراندیشی است که به دنبال آن است تا تغییرات امروز به واقعیات فردا تبدیل شوند و بررسی نماید که آیا احتمال و امکان تغییرات موردنظر وجود دارد؟ آینده پژوهی درصدد است تا منابع، الگوها و دلایل تغییر یا ثبات یک مسأله را به منظور توسعه آینده نگری و گسترش دامنه دوراندیشی را بررسی کند و انتخاب ها و احتمالات مختلف را در نظر بگیرد. به بیان ساده تر، آینده پژوهی مبتنی بر احتمال، امکان و علاقه به تغییر در زمان حال برای رسیدن به وضعیت مطلوب و دلخواه در آینده است.

این حوزه پژوهشی نوین بر اساس آینده نگری، به دنبال پرسش هایی از این دست است که آینده چگونه خواهد بود؟ چه ترسیمی از آینده یک مسأله (کشور، منطقه، ...) می توان داشت؟ چگونه می توان از رخداد فلان در ده سال آینده جلوگیری کرد؟ به دیگر سخن، آینده پژوهی شامل گردآوری داده های کمی و کیفی در مورد احتمال، امکان، اولویت و ضرورت تغییر یا تغییرهای خاص است و مبتنی بر آمار موجود و احتمالات آینده است. همانگونه که پژوهش های تاریخی (گذشته پژوهی) به دنبال شرح حوادث و اتفاق های گذشته و کشف دلایل رخ دادن آنها است، آینده پژوهی به دنبال درک نیروهای نهفته و خفته­ی زمان حاضر و امکان رخدادهای آینده است. بنابراین در آینده پژوهی باید تمام احتمالات وقوع یک حادثه (خوب یا بد) در آینده را با دقت تمام سنجید. به عنوان نمونه، درست مثل زلزله شناسی است که به دنبال ثبت پیش لرزه های یک کلان شهر است و به دنبال آن است که بداند که آتشفشان خاموش نهفته و خفته در دل شهر کی فاجعه انسانی به بار می آورد و چگونه می توان فاجعه انسانی را به حداقل رساند.

آینده پژوهی یک حوزه علمی نوین است که در برخی دانشگاه های آمریکا، استرالیا، آلمان، فرانسه، ایتالیا، مجارستان، نروژ، ایرلند، فنلاند، هند و پاکستان تدریس می شود. این حوزه میان رشته ای از حوزه های علمی مختلف چون تاریخ، جغرافیا، اقتصاد، سیاست، مدیریت (مدیریت ریسک و بحران)، ریاضیات، آمار و علوم طبیعی بهره می گیرد. برای کسب اطلاع بیشتر نگاه شود به مقاله های ویکیپدیا که به صورت فراپیوند در همین یادداشت موجود هستند. برای کسب اطلاع از گروه های آموزشی دانش پژوهی با واژه های زیر در گوگل جستجو شود:

"Department of Futures studies"

"Futures Studies Department"

"Futures Studies Center"

آینده پژوهی در ایران

باید توجه داشت که در کشور ما آینده پژوهی مبتنی است بر: "هر چه پیش آید خوش آید." البته در ایران نیز حرکت هایی در حال انجام است، و نگاهی به مقاله های منتشر شده بیانگر این واقعیت است.

مقاله های فارسی

آینده پژوهی، مفاهیم و روش ها/ حجت الله مرادی پور و مهدی نوروزیان. رهیافت

آینده و تحقیقات/ فاضل‌ لاریجانی

آینده شناسی و آینده نگاری/ موسی اكرمی

آینده نگاری ایران (IranForesight)

اهداف در آینده نگاری/ امیر ناظمی

پیش نگری فناوری/ گروه مدیریت فناوری سازمان مدیریت صنعتی

روشهای پیش بینی فناوری/ اندیشكده آصف

مطالعات و روش های آینده شناسی/ مهرداد تقوی گیلانی و محمدباقر غفرانی

ملاحظاتی شتابزده در باب معرفت شناسی آینده اندیشی/ علی پایا

هوشمندی استراتژیك در سیاست‌گذاری (در حوزه علوم و فناوری)/ محمدرضا میرزا امینی

فهرست کامل مقاله های فارسی را در انتهای مقاله مرادی پور و نوروزیان و وبگاه آینده نگاری ایران ببینید.

آشنایی با واژه ها:

آینده پژوه (Futurist)

آینده پژوهی (Futures studies)

آینده شناسی (Futurology) یا علم آینده

آینده نگاری (Foresight)

فدراسیون جهانی آینده پژوهی (World Futures Studies Federation)

پیشنهاد پژوهش

آیا می توان در حوزه کتابداری از آینده پژوهی بهره گرفت؟

کاربردهای آینده پژوهی در کتابداری چیست؟