"مراد از تألیف در اینجا پدید آوردن است. پدید آوردن هر آن چیزی که سرچشمه و محرّکش عقل و استدلال و اندیشه، یا تخیّل و احساس و عاطفه است. به سخنی دیگر، هر آنچه در حوزه علم و پژوهش قرار می­گیرد یا در قلمرو فرهنگ، به عبارتی دیگر، تألیف در معنای گسترده کلمه همان آفرینش­های فکر و اندیشه و نظر و هنر است؛ هر آنچه ذهنهای آفرینشگر و استعدادهای بارآور بنا به سببی، مثلاً ضرورت و نیاز و جز آن، از نیست به هست تبدیل می­کند. تألیف به دو توجه و مراقبت خاص نیاز دارد:

1.      باز کردن راه برای شکفتن استعدادها و علاقه­ها.

2.      هدایت کردن استعدادها و علاقه­ها در مسیرهایی که نیازهای برآورده نشده جامعه، یا به طور کلی عصر و زمانه را، برآورده سازد.

برای تحقق این دو، هم حذف مانعها و مشکلها ضرورت دارد، و هم ایجاد عاملها و انگیزه­های جاذب. حذف دافعه و ایجاد جاذبه دوشادوش هم و هماهنگ با یکدیگر و در همه مراحل از ضروریات است." (آذرنگ، ۱۳۷۳).

باید به این نکته توجه داشت که سیاست­های پژوهشی اعم از سیاست­های تألیف و ترجمه زمان حال، تابع برنامه­هایی است که از گذشته آغاز شده و به آینده نیز می­انجامد. در واقع، یکی از زیربخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیفی این است که فعالیت­های پدیدآوران در زمان حال، زیر پوشش سیاستی واحد و همخوان قرار گیرد. جامعه اکنون اطمینان پیدا کند که پدیدآورانش به پدیدآوردن مشغول و محصول کار آنان در ثمر است. سیاست پژوهشی مانند بذری که می­کاریم و شاهد رویش و رشد و ثمر آن هستیم. از زیر بخش­های عمده سیاستِ پژوهشی و تألیف این است که جامعه از فعالیت­های پدیدآوران در طی دوره­های کوتاه­مدت، میان­مدت، و بلندمدت اطمینان می­یابد، مانند کشت گیاهانی که یکساله به ثمر نمی­رسد، مثل کشت درختان میوه، یا کشت چندین گونه گیاه مکمّل در کنار یکدیگر، یا تغییر محصولات و جایگزین ساختن آنها با محصولات دیگر. پیداست که رسیدن به چنین هدفی به استراتژی­های حساب شده، بلندمدت، و مرتبط به یکدیگر نیاز دارد  (آذرنگ، ۱۳۷۳).

          برای نمونه، برخی پژوهش­ها نیاز به سرمایه­گذاری بلندمدت دارند تا خوب پرورش یابند و مانند درختان گردو هستند که بعد از یک دوره سرمایه­گذاری چندین ساله، سرانجام برای یک مدت طولانی ثمر و نتیجه می­دهند و عمر مفید طولانی دارند. اما برخی پژوهش­ها، به همان اندازه­ای که دوره سرمایه­گذاری روی آنها کوتاه است، دوره نتیجه دهی و ثمربخشی آنها نیز کوتاه است و ثمره آنها نیز چندان ارزش مادی ندارد. در نتیجه، باید هر سال دوباره آنها را کاشت تا بتوان دوباره برداشت کرد. مانند سرمایه­گذاری روی سیب­زمینی می­ماند که در مدت کوتاهی می­توان آن را کاشت، و بعد در مدت کوتاهی برداشت کرد و با قیمت ناچیزی به فروش می­رسد و بوته­های آن را باید هرسال از ریشه کند و دور ریخت و عمر مفید آن بسته به شرایط جوی خیلی کوتاه است. اگر درست کاشته نشود، و کود ریشه و سم آفات نباتی به آنها زده نشود، کرم ریشه سریعاً آن را خراب می­کند. گاهی اگر درست کاشته نشود، مانند طرح­های بی­سرانجام است که مدیران افتتاح می­کنند و بعد از مدت کوتاهی متوجه می­شوند که طرح مشکل ساختاری دارد و در نتیجه بی ثمر می­ماند. مانند: طرح دوچرخه سواری از امیرآباد تهران تا میدان ولیعصر که هنوز هم آثار بی برنامه بودن آن در جدول وسط بلوار کشاورز پیداست.

سیاست­های علمی و پژوهشی هر کشوری، بازتابی از سیاست­های فرهنگی و اقتصادی آن جامعه است. به عنوان پرسش، چرا ایران در عرصه اختراع، نوآوری و پروانه­های ثبت اختراع در عرصه جهانی ضعیف است، برای این­که دولت در سیاستگذاری حمایت از اختراعات و مالکیت­های فکری خیلی ضعیف عمل کرده است.

سیاست­های پژوهشی، نوآوری و تألیفی به مثابه کاشت درختان گردو، نیازمند برنامه ریزی بلندمدت است. البته نباید از برنامه ریزی کوتاه مدت برای واردات گردو (ترجمه آثار خارجی) و کاشت درختان و گیاهان زود­ثمر ­دهنده بی­توجه بود، اما باید اصولی عمل کرد وگرنه باید تا ابد واردکننده بود. به قول استاد آذرنگ سیاست­های تشویقی، ترویجی، حمایتی، و تبلیغی دولت از ارکان اصلی سیاستگذاری تألیفی و پژوهشی است. "این سیاست­ها به منزله اهرم­های نیرومندی برای حمایت از پدیدآوردن و تحکیم و تقویت مبانی است. تألیف، آفرینش و شکوفایی اندیشه و نظر است؛ گلی است که از گلستان روح می­شکفد. دولت از یاد نبرد که وظیفه و مسؤولیت باغبانی روح ملت با اوست" (آذرنگ، ۱۳۷۳).

منبع

آذرنگ، عبدالحسین (۱۳۷۳). فصلنامه کتاب، دوره پنجم، شماره اول و دوم، بهار و تابستان، ص.۶-۱۳.

الف. طرح پژوهش

1. پرسش اساسی پژوهش، مشکل یا نیاز به پژوهش مشخص شود.
2. متون اولیه و پایه مرور شوند و پیشینه­های پژوهش گردآوری شوند.
3. مشکل یا مسأله پژوهش تعریف شود.
4. امکانات بالقوه اجرای موفقیت­آمیز پژوهش برآورده شود.
5. مرور متون برای بار دوم انجام شود.
6. روش مناسبی برای پژوهش انتخاب شود.
7. فرضیه متناسب ساخته شود.
8. روش­های گردآوری داده­ها مشخص شود.
9. ابزارهای گردآوری داده­ها تعیین و آماده شوند (مانند: پرسشنامه، چک لیست).
10.  طرح تحلیل داده­ها مشخص شود.
11.  برنامه گردآوری داده­ها تنظیم شود.
12.  جامعه و نمونه آماری پژوهش تعیین شود.
13.  بررسی­های مقدماتی روش­ها، ابزارها و تحلیل انجام شود.

ب. اجرای طرح پژوهش

14.  داده­ها گردآوری شوند.
15.  داده­ها تجزیه و تحلیل شوند.
16.  یافته­ها مشخص شوند.
17.  نتیجه­گیری شود.
18.  سرانجام پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت موجود و پژوهش­های آتی ارائه شود.

منبع

پائو، میراندا لی (۱۳۷۸). مفاهیم بازیابی اطلاعات. ترجمه اسدالله آزاد و رحمت­الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی (مشهد)، مؤسسه چاپ و انشارات. ص. ۸۷.

شاید این عبارت خیلی جالب نباشد ولی به هر حال این هم یکی از مشکلات پژوهش در ایران است. ممکن است با مسأله حسادت علمی برخورد کرده باشید یا شنیده باشید. حسادت علمی در اینجا یعنی این که:

- فردی چشم دیدن موفقیت فرد دیگری را نداشته باشد.

- فردی که برای بهتر، ارزشمندتر و بااهمیت­تر جلوه دادن (Overrate) کار خود حاضر است تمام کارهای دیگران و پیشینیان را بی­اهمیت جلوه دهد و ناچیز بشمارد (Underrate).

- فردی که حاضر نیست در انجام پژوهش در آن حوزه به دیگران کمک کند، از دیگران اطلاعات می­گیرد ولی به دیگران اطلاعات نمی­دهد.

- فردی که در یک حوزه آموزشی یا پژوهشی کار می­کند دوست دارد آن حوزه را تا مادام العمر به نام خود به ثبت برساند و مانع از حضور دیگران در آن حوزه شود.

- فردی برای این که نشان دهد او نخستین کسی است که در فلان حوزه کار می­کند و غیر از او کسی در آن حوزه کار نکرده و نباید کار کند، بنابراین غیر از خود به هیچ کس استناد نمی­کند.

از ابتدای راه اندازی نمایه استنادی علوم توسط شرکت آی.اس.آی (تامپسون علمی) انتقادهای زیادی در مورد تعصب زبانی مبتنی بر زبان انگلیسی و دامنه پوشش مجله ها مطرح شده و می شود.  البته شرکت تامپسون علمی همواره گفته است که به خاطر هزینه بر بودن نمایه سازی و چکیده نویسی مجله های علمی قادر به پوشش کل زبان ها و کل مجله های جهان نیست. جوابی که به نظر منطقی می رسد. برای نمونه کتابخانه منطقه ای علوم و فناوری شیراز و جهاد دانشگاهی هر یک پایگاهی برای پوشش مجله های پارسی زبان راه اندازی کرده اند که فقط به مجله های تأیید شده توسط وزارت علوم و وزارت بهداشت اقدام می کنند. جهاد دانشگاهی چکیده مقاله ها و حتی اخیراً متن کامل برخی مجله ها را هم به نمایه خود اضافه کرده است، ولی کتابخانه منطقه ای چکیده ها را اضافه نمی کند. نگاهی به این دو پایگاه نشان می دهد که هر یک مشکلات ویژه خود را دارند.

 شرکت های نمایه سازی و طراحان پایگاه های اطلاعاتی معمولاً معیارهای زیادی در گزینش و نمایه سازی یک مجله در نظر می گیرند. البته اگر بخواهیم عادلانه قضاوت کنیم سطح مجله های نمایه شده توسط شرکت تامسپون یا آی.اس.آی. بالاست و برخی از آنها واقعاً جزو مجله های دسته نخست و منبع اصلی اطلاعات در رشته خود هستند.  بزرگترین مشکلی که بارها خود آی.اس.آی مطرح کرده استفاده از نمایه های استنادی برای ارزیابی و ارتقای سطح پژوهشگران و اساتید است. البته این که باید در مجله های معتبر مقاله چاپ کرد، به خودی خود بد نیست، ولی باید به مجله های در حال رشد هم توجه کرد و در سایر مجله هایی که به هر دلیلی نمایه سازی نمی شوند نیز توجه کرد. برای اندازه گیری هر چیزی به یک خط کش یا یک شاخص برای ارزیابی آن نیاز است، شاخص ارزیابی علمی و سطح تولید علمی کشورها هم مبتنی بر آی.اس.آی. است. مشکل اصلی ما به عنوان یک کشور در حال توسعه این است که مجله های ملی خود را رها کرده، ساماندهی نمی کنیم و سطح علمی و چاپ آنها را ارتقاء نمی دهیم. چگونه انتظار داریم که خارجی ها به مجله های ما توجه کنند، در حالی که بسیاری از مجله های ایرانی هنوز یک وبگاه یا یک صفحه وب مخصوص خود ندارند. خبرگزاری بازتاب خبری را منتشر کرده است با عنوان "انتقاد شديد دكتر داوري از توهم توسعه علمی درکشور!" که اظهارنظرهای زیادی را به دنبال داشته است. در نهایت باز هم سخن گارفیلد که در مقدمه شماره اول مجله علم سنجی منتشر شده است تکرار می کنم: هدف از نمایه های استنادی تسهیل دسترسی به اطلاعات علمی و بازیابی اطلاعات است نه علم سنجی و ارزیابی کشورها، دانشگاه ها و پژوهشگران. همانطور که یوجین گارفیلد بارها گفته است، هنگام استفاده از نمایه های استنادی آی.اس.آی و سایر نمایه ها برای تحلیل استنادی و ارزیابی باید به یک نکته مهم توجه کرد:

  اولین همايش سراسری علم سنجی در علوم پزشکی

محورهای همایش:

- تاریخچه و مبانی نظری در کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- عوامل موثر بر تولید علم درحوزه علوم پزشکی (محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- مشارکت در تولید علم در حوزه علوم پزشکی (محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- سنجش تولید علم در حوزه علوم پزشکی ( محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی)

- شاخصهای کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- چالشهای کتاب سنجی، علم سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی در ایران

- پیشرفتهای نوین در کتاب سنجی، علمی سنجی، اطلاع سنجی و وب سنجی

- جایگاه کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی پزشکی در تولید علم

- تاثیر علم سنجی بر فراهم آوری منابع اطلاعاتی پزشکی

- تحلیل استنادی و پیوندی در منابع اطلاعاتی علوم پزشکی

- علم سنجی؛ تولید علم؛ دسترسی آزاد (Open Access)

- علم سنجی؛ بین رشته ای ها؛ چند رشته ای ها

-  قوانین و مدلهای ریاضی در علم سنجی و تولید علمی

موسسه اطلاعات علمی آمریکا طرح جدیدی موسوم به شاخص­های اساسی علوم راه­اندازی کرده است که بر اساس آن به رتبه­بندی و ارزیابی آثار علمی کشورهای مختلف جهان بر اساس تعداد مقاله­های منتشر شده و تعداد استنادهای دریافتی به مقاله­های هر کشور می­پردازد. بر اساس داده های گردآوری شده از پایگاه پیش­گفته در تاریخ ۳ فروردین ۱۳۸۵، از لحاظ تعداد مقاله­های منتشر شده در پایگاه نمایه­های استنادی (در فاصله زمانی۱ ژانویه ۱۹۹۵ تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۵)، ایران با ۱۹۲۳۶ مقاله در جایگاه ۴۴ در جهان قرار داشت. البته به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی به مقاله­های علمی با ۵۵۰۸۶ استناد، ایران در جایگاه ۵۰ در جهان قرار داشت. در همان تاریخ مصر در جایگاه ۴۰ جهان قرار داشت و ۷۶۰۰ مقاله بیشتر از ایران داشت.  

اما بر اساس آخرین آمار برگرفته شده از همان پایگاه، از لحاظ تعداد مقاله­های منتشر شده در پایگاه نمایه­های استنادی (در فاصله زمانی ۱ ژانویه ۱۹۹۷ تا ۳۰ آوریل ۲۰۰۷ )، ایران با ۲۶۴۹۳ مقاله در جایگاه ۴۱ در جهان قرار دارد. البته به لحاظ تعداد استنادهای دریافتی به مقاله­های علمی با ۸۱۱۵۳ استناد، ایران در جایگاه ۴۸ در جهان قرار دارد و این داده­ها نشان­دهنده افزایش میزان مقاله های علمی ایران و میزان استناد به آثار ایرانی است. در عین حال فاصله میزان تولید علمی ایران با مصر بسیار کمتر شده است به طوری که مصر اکنون فقط ۲۵۳ مقاله از ایران بیشتر دارد. بنابراین در فاصله زمانی اندکی می­توان از سد مصر هم گذشت به شرطی که پژوهشگران ایرانی و دولت ایران توجه بیشتری به پژوهش و دانش نمایند. مقایسه این آمارها نشان­دهنده این است که در سال­های اخیر میزان توجه به انتشار مقاله در مجله­های خارجی بیشتر شده و هر چه از زمان جنگ خانمان سوز عراق با پشتیبانی دولت­های سلطه­جوی غرب می­گذرد میزان تولید علمی ایران بیشتر و سطح علمی ایران بهتر شده است.

 رتبه بندی حوزه های علمی مختلف بر اساس میزان مقاله ها

بر اساس میزان تولید مقاله­های علمی موجود در پایگاه اطلاعاتی نمایه­های استنادی علوم (آی.اس.آی)، دانشگاه تهران در رتبه ۸۸۱ جهان قرار دارد. پرسشی که پیش می­آید این است که چرا سطح تولید علمی دانشگاه تهران در مقایسه با دانشگاه­های تازه راه­اندازی شده برخی کشورهای غربی پایین است؟ جوابش ساده است. معاونت پژوهشی دانشگاه تهران باید اساتید و پژوهشگران را تشویق کند که حداقل سالی یک مقاله در مجله­های بین­المللی داشته باشند؛ در غیر این­صورت رتبه علمی آنها بالا نخواهد رفت.

  بر اساس میزان استناد به مقاله های علمی، دانشگاه تهران در رتبه ۱۸۹۲ جهان قرار دارد. این رتبه خیلی خوبی نیست و جا داشت که جایگاه دانشگاه تهران به عنوان اَبَردانشگاه ایران بهتر از این بود. البته باید توجه داشت که دانشگاه تهران فقط مجموعه ای از ساختمان­هاست که نام آنها دانشکده است؛ اما این ما (دولت، اساتید، پژوهشگران و دانشجویان) هستیم که به دانشگاه تهران اعتبار و جایگاه می­دهیم. اگر دولت بودجه ندهد، اساتید هم کار پژوهشی نمی­کنند، اگر اساتید هم کار پژوهشی نکنند، دانشجویان چیز تازه­ای نمی­آموزند و سرانجام دانشگاه تهران پویا نخواهد بود. بسیاری از دانشگاه­هایی که در جدول زیر نام آنها آمده برای این به آنها بیشتر استناد می­شود که حضور بسیار خوبی در محیط وب دارند. دانشگاه­های آمریکایی دارای واسپارگاه و آرشیو مقاله­های منتشر شده به نام دانشگاه به صورت دسترسی آزاد روی وبگاه دانشگاه هستند و متن کامل پایان­نامه­ها و طرح­های پژوهشی دانشگاه را روی وبگاه می­گذارند. در نتیجه، میزان استناد به آنها بالا می­رود، در حالی که هنوز اساتید و دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه تهران یک صفحه وب شخصی در وبگاه دانشگاه تهران ندارند. نتیجه اش همین است که دانشگاه تهران جایگاه جهانی در خور نام خود کسب نمی­کند.

ضریب تأثیرگذاری مجله­ها، مساوی است با تعداد کل استنادهای داده شده به مقاله­های منتشر شده در یک مجله، در یک دوره زمانی معین (معمولاً دو سال) تقسیم بر تعداد کل مقاله­های  منتشر شده (اقلام قابل استناد از قبیل مقاله پژوهشی، مقاله مروری، بررسی­ها، نقدها و غیره) در همان مجله و در همان دوره. جدول زیر ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی که در پایگاه آی.اس.آی دارای ضریب تأثیرگذاری هستند. البته برخی مجله­های ایرانی که میزان استناد به آنها بالا نیست در قسمت مجله های دارای ضریب تأثیرگذاری ذکر نمی­شوند. جدول زیر شاخص تازگی و فوریت و ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی نمایه­سازی شده توسط نمایه استنادی علوم آمریکا را نشان می­دهد. نگاهی به این جدول نشان می­دهد که مجله پلیمر بیشترین استنادها را به خود جذب کرده است. اما ضریب تأثیرگذاری مجله شیمی ایران به نسبت تعداد مقاله­هایش بیشتر بوده است. در مجموع، ضریب تأثیرگذاری مجله­های ایرانی در نمایه استنادی علوم به نسبت سال ۲۰۰۵ گذشته رشد خوبی داشته است. ضریب تأثیرگذاری معیاری است كه با استفاده از آن میزان اهمیت یا كم­اهمیت بودن یك مجله تخصصی را مشخص می‌سازند.   

حضور دانشمندان و پژوهشگران یک کشور در کنفرانس­های جهانی و به ویژه انگلیسی زبان از اهمیت ویژه­ای در ارتباط­ های علمی، جلب همکاری خارجی و ارائه نتایج پژوهش­های برخوردار است. پژوهشگری که در یک کنفرانس جهانی شرکت می­کند، در واقع اوضاع کشور خود را به نحوی به نمایش می­گذارد و جایگاه علمی و سطح دانش کشورش را در حوزه موضوعی کنفرانس به رخ جهانیان می­کشاند. دولت­های غربی و به ویژه انگلیس و استرالیا پژوهشگران خود را خیلی خوب حمایت مالی و معنوی می­کنند؛ به طوری که در هر کنفرانسی حداقل پنج تا ده پژوهشگر انگلیسی حضور دارند. در حالی که کشور ایران حتی امکان حضور یک پژوهشگر را در کنفرانس­های جهانی یا فراهم نمی­کند یا به سختی فراهم می­کند. همان­گونه که مطلع هستید پایگاه نمایه های استنادی علوم (آی.اس.آی)، پایگاه ویژه ای برای مجموعه مقاله های کنفرانس های بین المللی معتبر (ISI Proceedings) دارد و از سال ۲۰۰۰ به این طرف مشخصات کتابشناختی و چکیده مقاله­های کنفرانس­ها را در دسترس قرار می­دهد. یک جستجوی ساده وضعیت حضور ایران در کنفرانس­های جهانی معتبر را به خوبی نشان می­دهد. جدول ۱. تعداد مقاله های ارائه شده در کنفرانس­های جهانی توسط ایرانیان:

این جدول نشان می­دهد که از سال ۲۰۰۳ به این طرف میزان حضور ایران چندین برابر شده است و این نشان دهنده بالا رفتن سطح علمی ایران و فراهم کردن امکان حضور پژوهشگران ایرانی در کنفرانس­های خارجی است. البته کنفرانس­هایی هم وجود دارند که در این پایگاه نمایه سازی نمی­شوند و عدم نمایه سازی آنها در این پایگاه به معنی عدم اعتبار آنها نیست، بلکه پایگاه آی.اس.آی گزینشی عمل می­کند. با این حال، جدول پیشین شمای کلی از حضور ایران در کنفرانس­های جهانی در طی سال­های گذشته (۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶) را نشان می­دهد. جالب است بدانید که میزان شرکت پژوهشگران اسرائیلی در کنفرانس­های خارجی چندین برابر ایران است در حالی که ایران از لحاظ وسعت، جمعیت، تعداد دانشگاه­ها، تعداد اعضای هیأت علمی و ... چندین برابر اسرائیل (رژیم اشغالگر قدس) است. جدول 2. تعداد مقاله های ارائه شده در کنفرانس­های جهانی توسط اسرائیلی­ها:

نتیجه گیری

میزان حضور یک کشور در کنفرانس­های خارجی نشان­دهنده سطح علمی و اقتصادی آن کشور و میزان حمایت آن کشور از پژوهش و دانش است.

دانشگاه و صنعت باید با هم ارتباط دو سویه ای داشته و با هم همکاری نمایند. این ارتباط به معنى جارى شدن علم دانشگاه ها در شاهرگ های جامعه و استفاده عملی از دانش است. یعنى این كه دانشگاه ها و پژوهشگران به حل مشکلات و چالش های روزمره جامعه كمك كنند. متأسفانه در حال حاضر تنها بخش كوچكى از علم تولید شده در دانشگاه های کشور براى حل مشكلات و برآوردن نیازهای جامعه به كار گرفته مى شود. لذا دانشگاه و صنعت باید با هم هماهنگ شوند، در خدمت همدیگر و در نتیجه در خدمت جامعه باشند. البته دولت باید نقش یک رابط بین این دو باشد و ارتباط دانشگاه و صنعت را ساماندهى کند.

برای نمونه، سالانه هزاران دانشجوى دکترا و كارشناسى ارشد از دانشگاه های ایران فارغ التحصیل مى شوند و همه آنها پایان نامه و طرح پژوهشی انجام مى دهند، اما چون بخش صنعت و دولت از این ظرفیت عظیم به خوبى استفاده نمى کنند، در نتیجه پول، زمان و انرژی پژوهشگران به هدر می رود. لذا دولت باید ضلع سوم مثلث توسعه علمی و اقتصادی را تکمیل کند و همکاری خود را با دانشگاه ها و مراکز پژوهشی گسترش دهد. در واقع، دولت مانند یک خریدار است که سفارش طرح و پیشنهاد به دانشگاه ها می دهد و بعد دانشگاه ها طرح اولیه را اجرا کرده و مشکل را شناسایی می کنند و راه حل های ممکن را شناسایی کرده و بعد مرحله اجرای طرح به بخش صنعت واگذار می شود. در نتیجه، این سه بازیگر اصلی صحنه توسعه همه جانبه (دانشگاه، صنعت و دولت) باید در تمامی مراحل چرخه نوآورى و پیشرفت از بررسى و بیان مسأله پژوهش تا حل مشكل در دانشگاه، تولید كالا و خدمات توسط بخش صنعت و بازاریابى و عرضه آن توسط دولت مشارکت کامل داشته باشند.

       مثلث تولید دانش و توسعه اقتصادی: دانشگاه، صنعت و دولت

نگارنده بر اساس تجربه خود در دانشگاه های فرانسه، پیشنهاد می کند که دانشگاه های ایران به ویژه دانشکده های فنی و علوم، لابراتوارهای تحقیقاتی خود را به شرکت ها و مراکز صنعتی اجاره دهند و یا اجازه دهند تا پژوهشگران شرکت های صنعتی، طرح های آزمایشگاهی خود را در لابراتوار دانشگاه آزمایش و اجرا کنند و بر اساس قرارداد هزینه ای به دانشگاه پرداخت نمایند. این استراتژی به سود دو طرف خواهند برد، زیرا امکان تأمین بودجه های پژوهشی و خرید لوازم آزمایشگاهی جدید برای دانشگاه ها را فراهم می نماید. در عوض شرکت ها و طرح های صنعتی در سطح ملی راحت­تر انجام می شود. در نهایت، محصول یا کالاهای تولید شده در خدمت، کشور، جامعه و دولت قرار می گیرد و موجب رشد اقتصادی کشور در سطح کلان می شود. همچنین پیشنهاد می شود که شرکت­ها، بخصوص شرکت های کوچک، سازمان­ها، نهادهای دولتی و خصوصی، طرح های پژوهشی خود را در قالب پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکترا به دانشجویان واگذار نمایند؛ کاری که در کشورهای غربی رایج است. حتی در برخی موارد، طرح های پژوهشی و نیاز شرکت ها در غالب طرح های کارورزی به دانشجویان ارشد و دکترا واگذار می شود تا دانشجو در محیط خود شرکت یا سازمان، برنامه یا مشکل آن را برآورده نماید و سی درصد حقوق پایه به کارورزان داده می شود.

نگاه کنید به نقشه جهان و مشاهده کنید که کجاها علم و دانش تولید می شود؟ کدامین کشورها و دولتها برای علم و به تبع آن برای پیشرفت علمی و اقتصادی شهروندانشان ارزش قائل هستند؟ کشورهای نورانی که مثل آفتاب تموز می­درخشند کجاها هستند: آمریکا، انگلیس، کانادا، آلمان، فرانسه، اسپانیا، ایتالیا، پرتغال، سوئیس، سوئد، نروژ، فنلاند، دانمارک، ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور، استرالیا. بقیه کشورها هر یک فانوسی روشن کرده اند که شاید در این ظلمت و تاریکی جهان بتوانند جلو پای خود را ببیند و از دور نمی توان آنها را نظاره کرد. می­توان گفت که ایران نیز فانوسی کم­نور در تهران و ۶ شمع نیز در شهرهای اصفهان، شیراز، اهواز، مشهد، تبریز و کرمانشاه به نماد هفت هزار سال تاریخ سرزمین پرشیا روشن کرده است. به راستی با نور شمع چگونه می­توان به مقابله با نور خورشید رفت؟ مردمان چشم­هایتان را ببندید و مواظب باشید که مبادا تشعشع نور خورشید که همانا تشعشع اطلاعاتی غرب است به چشمهایتان آسیب برساند.

نقشه جغرافیای علمی جهان: تولیدکنندگان دانش و علم

Börner, Katy (2006). The Story of Science Maps. Network Science Conference, May 25th, 2006 (Indiana University, Bloomington)

در کشورهای خارجی دانشگاه های علوم پزشکی معمولاً زیر نظر وزارت علوم هستند. باید توجه داشت اگر دانشگاهی تمامی گرایش های علمی را داشته باشد توان رقابت علمی و پژوهشی آن با کشورهای خارجی بیشتر است. به عنوان نمونه، دانشگاه تهران یکی از دانشگاه های تراز اول ایران است که همه گرایش های تخصصی را دارد و در اغلب گرایش ها نیز مقاله علمی به نام این دانشگاه در مجله های خارجی کم یا زیاد منتشر شده است. حال اگر دانشکده های مختلف دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز به صورت دانشکده ای زیر نام دانشگاه تهران، مقاله های خارجی خود را منتشر کنند به طور حتم دانشگاه تهران رتبه جهانی بالاتری خواهد داشت. به عنوان مثال دانشکده های علوم پزشکی می توانند به صورت ذیل با نام دانشگاه تهران مقاله های خود را منتشر کنند:

University of Tehran, Faculty of Medicine

University of Tehran, Faculty of Dentistry

University of Tehran, Faculty of Pharmacology

این مسأله می تواند یک قرارداد میان وزارتخانه ها و به طبع میان دانشگاه ها باشد. لزومی ندارد که نام دانشگاه ها و آرم آنها عوض شود و هزینه تراشی شود؛ بلکه صرفاً در مقاله های خارجی به این صورت ذکر شود. هنگام ارزیابی علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه تهران به راحتی می توان بر اساس نام دانشکده ها، مقاله های منتشر شده را تفکیک کرد و هر دانشگاه در سطح سازمانی به ارزیابی خود بپردازد. در اغلب شهرهای ایران، دانشگاه های پزشکی و غیرپزشکی وجود دارند. مانند:

Yazd University

Yazd University of Medical Sciences

Zanjan University

Zanjan University of Medical Sciences

Kerman University

Kerman University of Medical Sciences

 زلفی گل (۱۳۸۵) در مصاحبه با خبرگزاری ایسنا با ارائه مثالی عینی از وضعیت موجود، بر این باور است که با یک بررسی اجمالی در مقاله های بین المللی منتشر شده توسط دانشگاه های ایران شاهد نمودهایی از بی توجهی دانشگاه ها در مدیریت پژوهش کشور هستیم به طوری که پژوهشگران دانشگاه های مختلف کشور به درج صحیح نام دنشگاه در مقاله های بین المللی توجه نداشته و آن را به گونه های مختلف می نویسند. عدم درج نام رسمی و مستند دانشگاه ها یکی از عوامل مؤثر در عدم حضور نام دانشگاه های ایران در رتبه بندی دانشگاه های برتر جهان است. بنابراین، باید نام دانشگاه ها فقط به یک شکل واحد در مقاله های خارجی نوشته شود و به عنوان یک اصل بنیادی مورد توجه اعضای هیأت علمی و پژوهشگران دانشگاه ها قرار گیرد. دکتر زلفی گل خاطر نشان می سازد که تنها راهکار رفع این مشکل این است که متولیان پژوهش در هر دانشگاه با ارسال نامه ای به تمام اعضای هیأت علمی، نام رسمی و مستند دانشگاه را ارائه دهند و برای توجه هر چه بیشتر آنها، به مقاله هایی که این مورد را رعایت کنند امتیاز داده و به متخلفان امتیازی اختصاص داده نشود.

برای نمونه، نام دانشگاه تهران در پایگاه نمایه های استنادی به صورت های مختلف آمده است:

Tehran University

University of Tehran

University of Teheran

چند روز پیش به طور تصادفی متوجه شدم که یک اشکال در خود پایگاه نمایه های استنادی (آی.اس.آی.) وجود دارد. در قسمت آدرس پژوهشگران دانشگاه تهران، نام دانشگاه تهران به صورت نادرست یعنی (Teheran) به کار برده می شود. احتمال زیاد اپراتورهای شرکت تامپسون علمی نام تهران را به صورت غلط در پایگاه خود دارند و هنگام ورود داده، آدرس پیش فرض را انتخاب می کنند. این مساله را وقتی متوجه شدم که دیدم در قسمت آدرس مقاله هایم نام دانشگاه تهران به صورت زیر به کار رفته است:

Univ Teheran, Dept Lib & Informat Sci, Tehran 14174, Iran

در حالی که من در هیچ یک از مقاله های انگلیسی تهران را اینگونه ننوشته ام! متاسفانه بیش از سه هزار مقاله دانشگاه تهران به این صورت به کار رفته است. جا دارد که دانشگاه تهران سریعاً یک نامه رسمی با امضای وزارت علوم برای شرکت تامپسون علمی بفرستد و درخواست کند تمامی مدخل ها را به صورت خودکار اصلاح کند. البته بهتر است از جنجال آفرینی سیاسی پرهیز شود، زیرا به ضرر پژوهشگران ایرانی تمام می شود!

نکته: گاهی اوقات آثار علمی می خوانم و به نظرم جالب است، در نتیجه دوست دارم که چکیده مقاله و پیام اصلی نویسنده را با خوانندگان وبنوشت دانش شناسی تقسیم کنم.

تعریف واژگان

تعریف متی: متی یکی از افرادی است که کتاب مقدس انجیل را نوشته است و به آن انجیل متی گفته می شود. انجیل های چهارگانه عبارتند از: انجیل متی، مرقس، یوحنا و لوقا که هر کدام شرح مختصری از زندگانی، آموزه ها، درگذشت و زندگی دوباره حضرت عیسی مسیح (ع) بدست می دهد. اگرچه جملات و عبارات موجود در انجیل، سخنان حضرت عیسی (ع) است اما انجیل به نام متی (انجیل متی) معروف شده است.

مقدمه

این یادداشت بر اساس مقاله های رابرت کی مرتون (۱۹۶۸ و ۱۹۸۸) در مورد "تأثیر متی در علم" نوشته شده است. مرتون (۱۹۱۰-۲۰۰۳) متخصص جامعه شناسی علم بود.  

تأثیر متی (Matthew effect): این عبارت در حوزه های علمی گوناگون با معانی استعاری مختلف به کار رفته است. اما در حوزه جامعه شناسی علم نخستین بار توسط  مرتون به کار رفته است تا نشان دهد که چگونه دانشمندان و پژوهشگران مشهور در مقایسه با دانشمندان و پژوهشگران ناشناخته، اعتبار و شهرت کسب می کنند، حتی اگر آثار آنها مشابه آثار افرادی باشد که ناشناخته هستند. به دیگر سخن، مرتون نشان می دهد پژوهشگرانی که در حال حاضر مشهور هستند بیشترین اعتبار را کسب می کنند. برای نمونه، اگر یک کار پژوهشی مشترک توسط یک گروه انجام شود، جایزه نوبل و یا سایر جوایز بین المللی به طور معمول به فردی داده می شود که بیشتر از سایرین مشهور است حتی اگر تمام کار علمی و پژوهشی توسط یک دانشجو انجام شده باشد. گاهی اوقات حتی اگر فرد مشهور، نویسنده آخر مقاله باشد، اما چون مشهور است ایده اصلی به نام او تمام می شود. البته گاهی حضور یک فرد مشهور در جمع نویسندگان یک اثر موجب مشهور شدن و پذیرفته شدن اثر و ایده توسط جامعه می شود.

برای نمونه، آلبرت شاتز، دانشجوی دانشگاه راجرز آمریکا در سال ۱۹۴۳، کاشف آنتی بیوتیک استرپتومايسين (Streptomycin) بود اما جایزه نوبل پزشکی به استاد راهنمای وی یعنی (Selman Waksman) داده شد. گاهی اوقات اگر کار علمی توسط یک خانم و آقا انجام شده باشد، جایزه برنده شده به آقا داده می شود. به همین دلیل مارگارت روزیتر (Margaret W. Rossiter)، کارشناس تاریخ علم، نیز به انتقاد این نوع برخورد با خانم ها پرداخت.

به طور خلاصه می توان گفت که "تأثیر متی" دلالت بر این دارد که چون حرف آخر را یک فرد مشهور، که همان متی باشد، بیان کرده در نتیجه باید به نام او تمام شود. گاهی این حرف آخر فقط شامل نقطه ای یا خطی است.

بحث و نتیجه گیری

تأثیر متی بیانگر نابرابری علمی است و نشان می دهد که پژوهشگران جوان و ناشناخته کمترین میزان توجه و استناد به آثار علمی آنها می شود و حال آنکه پژوهشگران مشهور بیشترین استناد را دریافت می کنند. نباید اجازه داد که تأثیر متی در حوزه های علمی پذیرفته شود. وقتی که پایان نامه ای، اثری علمی یا مقاله ای توسط یک دانشجو یا یک پژوهشگر جوان انجام می شود نباید اجازه داد تا فردی که حداقل فعالیت را داشته و مشهور است نویسنده نخست قرار گیرد مگر این که واقعاً بیشترین فعالیت را در انجام پژوهش داشته باشد و ایده های اصلی از آن او باشد. برای نمونه، برخی از دانشگاه های کشور، به دانشجویان دکترا و کارشناسی ارشد دیکته می کنند که هنگام انتشار مقاله برگرفته شده از پایان نامه باید اسم استاد راهنما نخست قرار گیرد. اگر استاد راهنمایی که حتی یک ساعت برای دانشجو وقت نگذاشته که مقاله را از ابتدا تا انتها بخواند چرا باید نام او به عنوان نویسنده نخست قرار گیرد؟ و ایده به نام او تمام شود.

منابع

Robert K. Merton (1968, 1988).

The Matthew Effect in Science I

The Matthew Effect in Science II 

دانش آموزی ایرانی پرسشی مطرح کرده است که آیا میزان تولید علم در حوزه علوم کاربردی بیشتر است یا در حوزه علوم محض؟  به دیگر سخن، ما باید روی کدام یک از این حوزه ها بیشتر سرمایه گذاری کنیم. برای پاسخ به پرسش ایشان داده های اولیه از موسسه اطلاعات آمریکا (آی اس آی)، شاخص های اساسی علم گردآوری شد. بر اساس داده های موجود در جدول زیر به پرسش ایشان پاسخ داده می شود. جدول زیر میزان تولید علم کشورهای آمریکا، انگلیس، کانادا، استرالیا و ایران در طی ده سال گذشته به تفکیک رشته را نشان می دهد.

جدول و تصویر زیر نشان می دهد که کشورهای پیش گفته به استثنای ایران، روی حوزه های علمی مختلف سرمایه گذاری می کنند. هرچند برخی حوزه ها به تناسب کشور خاص کمتر یا بیشتر به آن پرداخته شده است. برای نمونه، در حوزه های پزشکی، شیمی، فیزیک، زیست شناسی، علوم اجتماعی، علوم جانورشناسی و گیاهشناسی بیشتر از سایر حوزه ها سرمایه گذاری شده است و بیشتر از سایر حوزه ها، مقاله علمی منتشر شده است.کشورهای پیش گفته روی پزشکی بیشتر از سایر حوزه ها سرمایه گذاری کرده اند و بیشترین مقاله در حوزه پزشکی منتشر کرده اند، اما ایران بیشتر روی حوزه شیمی سرمایه گذاری کرده است.نکته جالب دیگر این است که این کشورها در حوزه های علوم اجتماعی و علوم اقتصاد و بازرگانی بیشتر از حوزه های علوم مواد، رایانه، ریاضیات، علوم فضا، کشاورزی و غیره سرمایه گذاری کرده اند در حالی که ایران در حوزه علوم اجتماعی و علوم اقتصاد و بازرگانی در سطح بین المللی چندان سرمایه گذاری نکرده است و سطح انتشارات ایران در این حوزه ها در سطح بین الملی بسیار ضعیف است. بنابراین شاید یکی از مشکلات اقتصادی ایران ناشی از فقدان پژوهش ها و انتشارات کافی در حوزه اقتصاد و بازرگانی است. در واقع، این اقتصاددانان هستند که می گویند روی کدامین حوزه بیشتر سرمایه گذاری کنید. لذا می توان گفت که ایران در حوزه علم اقتصاد و نظریه های اقتصادی که بتواند تحول ساز و صنعتی محور باشد بسیار ضعیف است. برای نمونه، این اقتصاددانان هستند که بر اساس پژوهش می گویند که کشور باید به سمت دانش محوری، علم محوری و جامعه اطلاعاتی پیش رود تا توسعه یابد و باید کشور کمتر به مسائل کشاورزی بپردازد. جدول پیش نشان می دهد که کشورها صنعتی جهان اول روی حوزه کشاورزی به نسبت سایر حوزه ها چندان سرمایه گذاری نمی کنند.

بر اساس پژوهش دیگری در مورد میزان تولید علم ایران باید گفت که ایران از یک مارس ۲۰۰۶ تا یک ژانویه ۲۰۰۷ فقط ۴۴۵۷ مقاله علمی منتشر کرده است و اگر این روند به همین صورت ادامه پیدا کند و به فرض ما سالی ۵ هزار مقاله علمی منتشر کنیم، ۱۲۶ سال نیاز است تا ما به سطح انتشارات علمی انگلیس، ۷۳ سال تا به سطح انتشارات کانادا و ۴۴ سال برای رسیدن به سطح انتشارات استرالیا در اول ژانویه امسال برسیم، ارقامی که در جدول  بیان شده است.

نتیجه گیری

در نتیجه، ما باید نخست روی حوزه های حساس و مهم مانند علوم اقتصاد و بازرگانی بیشتر سرمایه گذاری کنیم و میزان پژوهش های اقتصادی را چند صد برابر کنیم تا به نظریه های اقتصادی درست و حسابی دست پیدا کنیم، که خود اساس توسعه سایر حوزه هاست و کشور بتواند به جرگه کشورهای توسعه یافته دست یابد. در جواب به پرسش پیش گفته، بر اساس تجربه این کشورها می توان گفت که نمی توان و نباید روی یک حوزه علمی خاص سرمایه گذاری کرد و باید توسعه علمی همه جانبه باشد. باید نگرش سیستمی داشت و همانگونه که جدول نشان می دهد ضعف پژوهش در حوزه اقتصاد کشور را فلج کرده است. البته هر کشوری در سطح خُرد نیازهای علمی خاص خود دارد که باید به این مساله هم توجه داشت. مثلا استرالیا بعد از پزشکی در حوزه علوم گیاهشناسی و جانورشناسی بیشتر از سایر حوزه ها سرمایه گذاری کرده است و این بستگی به شرایط جغرافیایی و اقتصادی استرالیا دارد که روی حیوانات مثلاً گوسفند مرینوس خیلی سرمایه گذاری کرده است. نکته آخر اینکه حوزه های علمی محض تحول ساز در اقتصاد نیستند و درآمدزا نیستند. بنابراین باید در سطح لازم روی این حوزه ها سرمایه گذاری کرد.

نکته آخر این که در شکل زیر اطلاعات آمریکا حذف شد تا ایران بتواند روی شکل بیاید. زیرا فاصله آماری زیاد بود.

منبع

Essential Science Indicators was updated on January 1, 2007 to cover a ten-year plus ten-month period, January 1, 1996-October 31, 2006

Field	USA	England	Canada	Australia	Iran
Clinical Medicine	679,975	160,433	79,477	53,120	2,414
Chemistry	221,767	58,107	31,290	17,094	7,201
Physics	212,657	53,998	23,726	14,502	2,269
Biology & Biochemistry	205,803	41,725	25,897	14,449	676
Engineering	194,328	44,884	30,328	15,765	3,552
Social Sciences, General	186,224	38,822	19,344	13,832	187
Plant & Animal Science	150,507	30,269	31,166	24,702	1,361
Neuroscience & Behavior	120,537	23,288	17,840	6,857	341
Molecular Biology & Genetics	117,269	22,732	13,386	6,423	159
Psychiatry/Psychology	116,389	21,939	15,472	9,322	147
Geosciences	82,323	22,281	17,684	11,776	521
Environment/Ecology	77,064	15,996	16,297	10,265	337
Materials Science	70,825	21,014	10,676	6,620	1,209
Computer Science	68,936	15,092	10,172	6,154	566
Economics & Business	64,164	15,926	7,565	4,832	38
Mathematics	64,031	10,965	11,042	5,828	905
Immunology	53,922	11,214	5,169	4,488	171
Space Science	53,209	14,591	5,029	4,642	133
Microbiology	51,682	12,095	6,000	4,540	125
Pharmacology & Toxicology	48,394	11,407	6,088	3,602	666
Agricultural Sciences	40,016	7,752	7,309	6,886	528
Multidisciplinary	5,195	1,171	389