انگلیسی نویسی منابع پارسی و چالشهای آن برای پایگاههای اطلاعاتی و نویسندگان ایرانی
مقدمه
دانشگاهها، سردبیران و اعضای هیأت تحریریه مجله های علمی (اغلب پزشکی) در خصوص انگلیسی نویسی منابع و مآخذ پارسی زبان بر این باورند که این مجله ها در نمایه نامه های بین لمللی نمایه سازی می شوند. بنابراین باید منابع و مآخذ نیز به زبان انگلیسی ترجمه شوند. از سوی دیگر، پایگاه های اطلاعاتی خارجی هم برای تسهیل امور جاری خود اصرار دارند که منابع، انگلیسی نویسی شود. زیرا با زبان های پارسی، عربی، چینی و غیره مشکل دارند. تا اینجای کار، توجیه مجلهها و پایگاههای اطلاعاتی منطقی است.
مشکل زمانی آغاز می شود که مجله های ایرانی (اغلب در حوزه پزشکی، مانند: مجله پیاورد سلامت و مجله مدیریت اطلاعات سلامت) که منابع پارسی را به انگلیسی ترجمه کرده اند در نمایه های ملی مانند: پایگاه استنادی اطلاعات علمی (www.SID.ir) جهاد دانشگاهی، پایگاه استنادی جهان اسلام (ISC) و پایگاه های اطلاعاتی ایرانداک نمایه سازی شوند؛ آنجا که منابع غیرپارسی زبان وارد سیستم نمی شوند (تایپ نمی شوند) و غیر از مقاله مجله سایر مآخذ (کتاب، پایاننامه، گزارش، طرح پژوهشی و غیره) بر اساس سیاستگذاری نمایه سازی پایگاه اطلاعاتی حذف می گردند.
به عنوان فردی در حوزه نمایهسازی از یک سو و علم سنجی از سوی دیگر مطالعه دارم، بر این باورم که سردبیران و دانشگاه های ایرانی که چنین سیاستی را در پیش گرفته اند ضربه سنگینی بر نظام استنادی و شبکه ارجاعی مقاله های مجله های خود و آثار نویسندگانی که در این مجله ها مقاله چاپ می نمایند وارد می کنند و با این کار حتی در محاسبه ضریب تاثیرگذاری مجله خود در سطح ملی هم اختلال ایجاد می کنند.
تا اینجای قضیه مربوط به مجلهها و پایگاههای اطلاعاتی بود. ضلع سوم این مثلث، کاربران هستند که با دیدن پیشینه اطلاعاتی یک مقاله در یک پایگاه استنادی ایرانی و مشاهده عبارت مآخذ (0)، استنادها (0) در زیر آن پیشینه، به طور عادی فکر می کنند که نویسنده آن مقاله از هیچ سندی استفاده نکرده است و هیچ فردی هم به او استناد نداده است. بنابراین، با خود می گویند که آن مقاله، اعتبار علمی و پژوهشی ندارد و چه بسا از مطالعه آن صرف نظر کنند (البته کاربران کاملاً حق دارند که چنین تصوری کنند).
در زیر برخی چالش ها و مشکلات این رویکرد شرح داده می شود و پیشنهادهایی برای ترجمه مآخذ پارسی به زبان انگلیسی ارائه می گردد.
نابسامانی در ورود اطلاعات یا عدم ورود اطلاعات منابع لاتینی در پایگاه های اطلاعاتی ایرانی
پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی سیاست حذف منابع لاتین را در پیش گرفته است (حذف منابع پارسیِ انگلیسی شده نیز جزو همین سیاستگذاری نمایه سازی است)؛ در حالی که پایگاه استنادی علوم جهان اسلام در سالهای اخیر سیاست ورود اطلاعات منابع انگلیسی، فرانسه و عربی را در پیش گرفته است.
یکی از مجلههای علمی و پژوهشی حوزه کتابداری پزشکی «پیاورد سلامت» است. این مجله در پایگاه استنادی جهاد دانشگاهی و پایگاه استنادی جهان اسلام نمایهسازی می شود. اگر در پایگاه جهاد دانشگاهی پیشینه های این مجله را ملاحظه نمایید خواهید دید که برای همه مقاله ها، مراجع (0) نوشته شده است و در پایگاه استنادی جهان اسلام هم برای استنادهای هر مقاله عدد صفر قید شده است. دلیل آن این است که این مجله از سیاست انگلیسی نویسی منابع پارسی تبعیت می کند. البته هدف از ذکر این مجله فقط ذکر مثال است و از منظر علمی مجله معتبری است.
تضاد دوگانه پایگاه های اطلاعاتی ایرانی و مجله های پارسی زبان
با ذکر مثالی چالش های پایگاه های اطلاعاتی و مجله ها بیان می گردد. تصور کنید که مقاله (الف) در مجله «پیاورد سلامت» به زبان پارسی منتشر شده است. در پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، اطلاعات کتابشناختی آن (عنوان، نام نویسنده و ...) به زبان پارسی وارد شده است (امری که طبیعی به نظر می رسد). حال تصور بفرمایید که مآخذ همان مقاله (الف) به زبان انگلیسی برگردانده شده است.
یک سال بعد، مقاله (ب) به مقاله (الف) استناد می کند و در همان مجله پیاورد سلامت منتشر می شود. اما نویسنده مقاله (ب) به اجبار دفتر همین مجله، اطلاعات کتابشناختی مقاله (الف) را به زبان انگلیسی ذکر می کند؛ با این فرض که قرار است مجله «پیاورد سلامت» در پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس و پابمد نمایه سازی شود.
تضاد و ناسازگاری دوگانه ای در اینجا وجود دارد: اطلاعات کتابشناختی (پیشینه کتابشناختی) مقاله پارسی (الف) و (ب) به زبان پارسی وارد پایگاه اطلاعاتی ایرانی شده است؛ در حالی که اطلاعات کتابشناختی استنادی به مقاله (الف) به زبان انگلیسی وارد سیستم می شود و سیستم قادر به درک و تشخیص رابطه استنادی یا ارجاعی انگلیسی نویسی نیست. لذا در پیشینه کتابشناختی مقاله (الف) تعداد استنادهای آن نمایش داده نمی شود و جستجوگران اطلاعات فکر می کنند که کسی به آن مقاله استناد نکرده است. برای تأیید یا رد پیش فرض خود در پایگاه استنادی جـــهان اســـــــلام و پایگاه اطلاعات جهاد دانشــــگاهی جستجو کردم که شاید این پایگاه ها یک استناد به یکی از مقاله های این مجله نشان دهند و پیش فرض مرا رد نمایند؛ ولی دریغا که حتی یک مورد نیافتم و بر اساس اطلاعات این پایگاه ها مقاله های مجله «پیاورد سلامت» فاقد ضریب استنادی و ضریب پژوهشی هستند و هیچ نویسنده ای به آنها استناد نمی کند. برای تأیید پیش فرض سردبیران و سازمان های حامی مجله ها، در نرم افزار هارزینگ (مبتنی بر پژوهشگر گوگل) جستجو کردم که بدانم آیا استنادها به مجله (Payavard Salamat) در پژوهشگر گوگل نشان داده می شود یا خیر؟ آفرین بر پژوهشگر گوگل و نرم افزار هارزینگ که حداقل 29 استناد به مقاله های این مجله نشان می دهند و این نشان می دهد که این مجله ضریب پژوهشی و ضریب استنادی دارد. این قضیه در مورد مجله های دیگری که مآخذ آنها به زبان انگلیسی برگردانده می شود نیز صادق است. دلیل نشان دادن تعداد استناد به مقاله های مجله «پیاورد سلامت» توسط پژوهشگر گوگل این است که روبات آن، اطلاعات موجود در چکیده انگلیسی مقاله ها را مورد توجه قرار داده و بعد استنادهای آنها را نمایش می دهد.
اگر یک کاربر ایرانی بخواهد مآخذ یک مقاله پارسی را در پایگاه های داخلی دنبال کند و بخواهد اصل منابع و مآخذ آن مقاله را نیز مطالعه کند به طور حتم با مشکل مواجه خواهد شد و این نقض آشکار فلسفه وجودی پایگاه های استنادی است. هر پژوهشگر تازه کاری می داند که یکی از ساده ترین راههای بازیابی منابع مرتبط با یک مدرک، مطالعه مآخذ آن است. در آن سوی قضیه هم نظام استنادی و ارجاعی مقاله های داخلی و محاسبه تعداد استناد به هر مقاله/مجله و ضریب تاثیرگذاری آن مجله با مشکل مواجه خواهد شد.
بنابراین یا بایستی پایگاه های اطلاعاتی داخلی به سمت انگلیسی نویسی اطلاعات کتابشناختی و فهرست مآخذ پیش بروند که در درازمدت این کار به زیان زبان پارسی و منابع پارسی زبان است؛ زیرا نویسندگان هنگام استناد به منابع پارسی زبان هر طور که دلشان بخواهد آن را ترجمه می کنند؛ مگر اینکه از راهکارهایی علمی در پیش گرفته شود. لذا هرج و مرج در نظامهای اطلاعاتی موجود بیشتر خواهد شد.
اگر نگاهی به پایگاه های اطلاعاتی چین، ژاپن، اسپانیا، برزیل و هر کشور غیرانگلیسی زبانی داشته باشیم، خواهیم دید که به خاطر ورود به پایگاه های اطلاعاتی خارجی منابع و مآخذ مجله های خود را به زبان انگلیسی ترجمه نمی کنند. به طور خلاصه می توان گفت که انگلیسی نویسی غیراستاندارد منابع پارسی مقاله های مجلههای ایرانی باعث اتلاف وقت و سرمایه پژوهشگران و پایگاه های اطلاعاتی می شود.
جمع بندی و راهکار پیشنهادی
فلسفه ترجمه مآخذ به زبان انگلیسی، سؤال برانگیز است. پرسش اساسی این است که با چه هدفی مآخذ مقاله های پارسی به زبان انگلیسی برگردانده می شود؟ به خاطر ورود در پایگاه های اطلاعاتی خارجی؟ برای اینکه ضریب تأثیر مجله در پایگاه های اطلاعاتی خارجی نشان داده شود؟ ظاهراً به نظر می رسد که برای دفاتر مجله ها و دانشگاه های حامی آنها مهم نیست که استنادهای پارسی و ضریب تاثیر مجله در پایگاه های اطلاعاتی ایرانی نشان داده نشود و جلب رضایت کاربران ایرانی هم برای آنها اهمیتی ندارد.
راهکارهای پیشنهادی به شرح زیر است:
راهکار اول: نخستین و ساده ترین راهکار این است که منابع پارسی زبان به صورت پارسی بمانند. پایگاه های اطلاعاتی خارجی می توانند هنگام ورود اطلاعات آنها را نادیده گرفته و تایپ نکنند؛ همان طور که برخی از پایگاه های داخلی منابع انگلیسی را وارد سیستم نمی کنند، هرچند این با فلسفه وجودی نمایه های استنادی در تضاد است. در واقع، ساده ترین و عملی ترین راهکار این است که مآخذ پارسی در مقاله بعد از ذکر واژه «مآخذ یا منابع» آورده شوند و به دنبال آن مآخذ انگلیسی بعد از ذکر واژه «References» آورده شوند. به این صورت پایگاه های اطلاعاتی خارجی همان مآخذ انگلیسی را وارد سیستم می کنند و کاری به مآخذ پارسی مقاله ها ندارند. از سوی دیگر، پایگاه های اطلاعاتی ایرانی نیز مآخذ پارسی را وارد سیستم می نمایند و اگر تمایل داشتند مآخذ انگلیسی را هم وارد می کنند.
اما اگر دغدغه ذهنی سردبیران و سازمان های حامی مجله ها این است که فراوانی استناد به مجله ها و ضریب تأثیر مجله ها در سطح بین المللی و در محیط وب نشان داده شود، در این صورت می توانند دو نسخه از مجله را تهیه کنند، یک نسخه با مآخذ لاتینی شده که برای پایگاه های اطلاعاتی خارجی ارسال شود و نسخه ای دیگر به سبکی که در بالا ذکر شد برای پایگاه های اطلاعاتی داخلی ارسال گردد.
همچنین پیشنهاد می شود که کمیسیون نشریات علمی کشور، مسؤولان پایگاه های اطلاعاتی و کتابخانه ملی ایران قانونی را تصویب نمایند که به موجب آن تمامی مجله ها و کتابهای پارسی زبان که از این پس منتشر می شوند، حتماً صفحه عنوان انگلیسی داشته باشند.
راهکار دوم: هر منبع پارسی زبان همزمان به زبان انگلیسی هم در فهرست مآخذ ذکر شود؛ البته آن هم فقط برای مجله هایی که در پایگاه های اطلاعاتی خارجی نمایه سازی می شوند و نه برای تمامی مجله ها.
راهکار سوم: برقرار کردن رابطه کتابشناختی در پایگاه های اطلاعاتی ایرانی از طریق شناساگرهای ویژه انجام شدنی است. به هر مقاله یک شماره شناسایی یا شناساگر واحد داده شود که بعد پایگاه های اطلاعاتی ایرانی بتوانند از طریق آن شناساگر مآخذ را فراخوانی کنند. در این حالت شاید لازم باشد که پایگاه اطلاعاتی برای یک مقاله دو پیشینه ایجاد نماید: پیشینه ای حاوی اطلاعات کتابشناختی و چکیده پارسی و پیشینه ای حاول اطلاعات کتابشناختی انگلیسی و چکیده انگلیسی مقاله.
ترجمه استنادهای پارسی زبان به زبان انگلیسی
استناد به مقاله مجله پارسی
هنگام استناد به یک مقاله پارسی می توان از عنوان انگلیسی آن، که در قسمت چکیده انگلیسی مقاله های مجله موجود است استفاده کرد تا با اطلاعات کتابشناختی مجله مطابقت داشته باشد. در واقع، عنوان انگلیسی و نام نویسنده به زبان انگلیسی ذکر شده در چکیده انگلیسی به عنوان منبع معیار و منبع استاندارد در نظر گرفته می شود. سایر اطلاعات کتابشناختی مجله در پشت جلد آن موجود است. به طور معمول، نویسندگان استنادکننده (استنادگر) از عنوان موجود در چکیده انگلیسی و مشخصات پشت جلد مجله به انگلیسی استفاده می کنند.
استناد به کتاب پارسی
کتابهای معاصر
به طور معمول، نویسندگان استنادکننده از عنوان موجود در صفحه عنوان انگلیسی و مشخصات پشت جلد کتاب به انگلیسی استفاده می کنند.
کتابهای قدیمی
برای استناد به کتابهای قدیمی که فاقد صفحه عنوان به زبان یا خط دیگر هستند، لازم است که مشخصات کتابشناختی آنها به زبان انگلیسی ترجمه شود. در نتیجه، نویسندگان استنادکننده به دلخواه خود عنوان را ترجمه کرده و یکدستی رعایت نمی شود. اگر دفتر یک مجله بخواهد اطلاعات مآخذ پارسی قدیمی را ترجمه کند، برای دفتر مجله دردسرهایی مالی و زمانی به دنبال دارد و شاید بهتر باشد به همان نویسندگان استنادکننده واگذار شود.
چنانچه شیوه نامه استنادی رعایت شود، خیلی مهم نیست که عنوان یک کتاب قدیمی را نویسندگان استنادکننده چگونه ترجمه کنند؛ اما برای اینکه استناد به مجله ها و کتاب های پارسی معاصر و منتشر شده در دهه های اخیر در پایگاه های اطلاعاتی خارجی مثل اسکوپوس، پژوهشگر گوگل (گوگل اسکالر) و غیره نشان داده شود، بهتر است از همان اطلاعات پشت جلد و چکیده های انگلیسی خود آثار استفاده شود.
استناد به آثار خارجی ترجمه شده به زبان پارسی
هنگام استناد به آثار ترجمه ای قاعدتاً باید به متن ترجمه استناد شود. البته برخی استنادکنندگان به اصل منبع انگلیسی استناد می کنند و نویسنده ایرانی را دور می زنند که درست نیست. قاعده کلی که می توان برای آثار ترجمه ای در نظر گرفت این است که نام نویسندگان فرنگی و عنوان انگلیسی یا زبان اصلی آنها ذکر شود و سپس نام مترجم پس از عبارت (Translated by) بیاید و بعد سایر اطلاعات کتابشناختی منبع به زبان انگلیسی آورده شود.
آوانویسی عنوان اثر
از آنجا که انتظار می رود مجله های پارسی در پایگاه های اطلاعاتی خارجی، مانند: اسکوپوس، پژوهشگر گوگل، و غیره نیز نمایه سازی شوند؛ لذا آوانویسی منابع و مآخذ استناد شده و یا ذکر استنادها به زبان پارسی فایده ای ندارد (اگر از دید بین المللی به آن نگاه کنیم). در واقع، پایگاه های اطلاعاتی خارجی منابع و مآخذ پارسی را وارد پایگاه اطلاعاتی خود نمی کنند و با زبان پارسی مشکل دارند.
نویسندگان خارجی هنگام استناد به یک اثر غیرانگلیسی زبان، عنوان مقاله یا کتاب به زبان اصلی (که به طور معمول با خط لاتین است) را می آورند و داخل پرانتز عنوان را به زبان انگلیسی می نویسند تا خواننده بتواند موضوع مأخذ را دریابد و اگر علاقه مند بود به دنبال آن بگردد. اگر زبان پارسی به خط لاتین بود، این مساله قابل انجام بود؛ ولی در شرایط موجود شدنی نیست.
پیشنهاد پژوهش برای دانشجویان
بررسی میزان استناد به مجله ها و کتاب های پارسی زبان در آثار خارجی توسط غیرایرانی ها
چنین پژوهشی نشان خواهد داد که آیا واقعاً لازم و ضروری است که مآخذ پارسی به زبان خارجی ترجمه شوند.
بررسی میزان استناد به مجله های ایرانی انگلیسی زبان توسط غیرایرانی ها
مقایسه سیاست های نمایه سازی پایگاه های اطلاعاتی ایرانی
مطالعه کتابسنجی و تحلیل استنادی مجله های علمی پژوهشی ایرانی (قابل توجه دانشجویانی که دوست دارند مقاله علمی چاپ نمایند: میتوان با سردبیر یک مجله علمی پژوهشی مکاتبه کرد و مساعدت او را با مطالعه کتابسنجی و تحلیل استنادی آن مجله جلب کرد و بعد زمینه چاپ مقاله علمی خود را در همان مجله فراهم نمود. به این صورت زمینه گسترش فنون کتابسنجی و علم سنجی در سایر حوزه ها نیز فراهم می شود و مقاله هم در مجله های علمی پژوهشی چاپ می شود. این رویکردی است که نویسندگان هندی برای تحلیل کتابسنجی مجله های خارجی در پیش گرفته اند و زمینه چاپ مقاله خود در این مجله را نیز فراهم می نمایند.)
Knowledge has always been the source of scientific and economic development