پروفسور اف دبلیو لنکستر = فردریک ویلفرید لنكستر نویسنده برجسته در نمایه سازی

پروفسور اف دبلیو لنکستر (فردریک ویلفرید لنكستر) نویسنده برجسته در علم اطلاعات و دانش شناسی (کتابداری و اطلاع رسانی) به ویژه در حوزه نمایه سازی و چکیده نویسی و استاد دانشگاه ایلینویز آمریکا، در سن هفتاد و نه سالگی دار فانی را وداع گفت. لنکستر یکی از برجسته ترین نویسندگان حوزه نمایه سازی در جهان است که آثار ارزشمندی در این حوزه به رشته تحریر درآورده است. برخی از آثار لنکستر در ایران هم به زبان پارسی ترجمه شده است. برای دیدن برخی از آثار لنکستر در پژوهشگر گوگل عبارت زیر را جستجو کرده و یا روی این پیوند کلیک نمایید.

author: F. W. Lancaster

سالها پیش مصاحبه ای با او در شیرازه منتشر شده است که در اینجا قابل دسترس است.

اطلاع‏گاه: پاتوق اطلاعاتی یا محیط اطلاعاتی

اطلاع‏گاه: مکان یا محلی است که در آن اطلاعات و اخبار به بحث و تبادل نظر و اشتراک گذاشته می‏ شود. 

در جوامع کشاورزی در روستاها و دهکده ها مردم برای کسب اطلاعات و خبر، به سر چشمه یا میدان اصلی می رفتند تا ببینند که چه خبر است.

در جوامع صنعتی مردم برای کسب خبر، به قهوه ‏خانه، می خانه، کلیسا، مسجد، کتابخانه و ... می روند تا کسب اطلاعات کنند و در جریان اخبار روز باشند.

در جوامع فراصنعتی یا به قولی جوامع اطلاعاتی که مردم پشت سیستم های اطلاعاتی خود نشسته اند و ارتباطات رو در رو کم‏تر شده است، نیاز به یک محیط یا پاتق اطلاعاتی یا «اطلاع‏گاه» دارند. اطلاع‏گاه مردم امروز فیس‏بوک، اینستاگرام و شبکه‏ های اجتماعی است.

به طور خلاصه: اطلاع‏گاه (Information ground)، یعنی محل تبادل و اشتراک اطلاعات. این واژه خودساخته از ترکیب دو واژه اطلاع (اطلاعات) و پسوند «گاه» به معنای محل گرفته شده است. ترکیب های مشابه آن: دانشگاه، زیارتگاه، تفرجگاه، بزمگاه، و ... است.

نام رشته کتابداری و اطلاع رسانی به علم اطلاعات و دانش شناسی تغییر کرد اما ماجرا هنوز ادامه ...

قانون پنجم رانگاناتان برای کتابخانه و کتابداری می گوید: «کتابخانه موجودی زنده و پویاست». اما به نظر می‏رسد که حرف‏های رانگاناتان درباره کتابخانه به عنوان یک موجود زنده و فعال که اجزای زنده‏ای دارد، درست تعبیر نمی‏شود. در زیست‏شناسی اُرگانیسم (موجود) را این‏گونه تعریف می‏کنند:  اُرگانیسم یا اَندامگان به معنای یک موجود (سامانه) زنده و مرکب از اعضاء می‏باشد که با تأثیرشان بر یکدیگر، امکان تطابق و سازگاری با محیط و تضمین بقاء و پایداری کل آن موجود زنده را فراهم می‏نمایند. موجودات زنده و فعال با مشخصه‏های زیر از غیرزنده‌ها متمایز می‌شوند: پاسخ به محرک، تولید مثل، رشد، بقا و ترمیم خود. اگر با این تعریف زیست‏شناختی به تعریف رانگاناتان از کتابخانه نگاه شود می‏بینیم که کتابخانه لازم است پاسخ‏گوی نیازهای جامعه باشد؛ تولید مثل کند و واحدهای جدید متناسب با پیشرفت فناوری ایجاد کند؛ رشد داشته باشد؛ و برای حفظ بقای خود هر از گاهی ترمیم و بازسازی شود. لذا نبایستی فقط به تغییر نام این موجود زنده اکتفا کرد.

آنچه که از حرف‏های برخی از دوستان برداشت می‏شود این است که فکر می‏کنند (البته مطمئن نیستند) که تنها لازم است که نام این موجود عوض شود؛ و کم‏تر به کارکردها، محتوا و درون‏مایه، مسائل شغلی، ارتقای حقوق و مسائل صنفی آن فکر می‏کنند. برخی از دوستان درون‏مایه و آب حیات این موجود زنده که آن را فعال و زنده نگه می‏دارد را فراموش کرده‏اند. برخی فکر می‏کنند که با تغییر نام کتابداری به دانش‏شناسی؛ تغییر واژه کتابخانه به دانش‏خانه؛ و کتابدار به دانش‏دار، از این پس همه مشکلات حل می شود و همه در برابر آن‏ها تعظیم خواهند کرد. البته امیدوارم که مشکلات حل شود، ما که بخیل نیستیم. آرزوی ما هم رشد و توسعه فرهنگ کتابخوانی و کتابخانه‏داری است. اما شاید روزی برسد که همین هایی که داعیه دار تغییر نام بودند، توی سر خود بزنند که کاش می شد ما را کتابدار نامید که حداقل کتابخانه ها ما را استخدام کنند. 

تجربه:

از  مهدکودک‏های فرانسه و کانادا دیدن کردم، داخل هر کلاس یک قفسه کتاب بود که روی آن نوشته بود

Bibliotheque

از مدارس فرانسه و کانادا دیدن کردم: داخل هر کلاس یک قفسه بود و روی آن باز هم نوشته بود:

Bibliotheque

در مدارس یک مکانی هم وجود دارد (یک ارگانیسم زنده و پویا) که روی آن نوشته است: Bibliotheque

البته این مکانیسم زنده و پویا فقط برای دیدن نیست؛ بلکه هفته‏ای یکبار معلم محترم تمامی بچه‏های کلاس خود را به آنجا می‏برد تا کتاب جدیدی انتخاب نمایند و کتاب هفته قبل خود را برگردانند. در دانشگاه‏ها و شهرداری‏ها هم هنوز مکانی وجود دارد که روی آن نوشته است بیبلیوتک یا لایبرری که این نام هرگز باعث نشده است که کسی آزرده شود و کارکنان آن ناراحت نیستند که چرا نام آن عوض نمی‏شود؛ بلکه خوشحال هم هستند.

بدینسان بود که به این نتیجه رسیدم که در حوزه کتابخانه‏داری ایران، ده‏هاست فقط روی نام این نهاد بیچاره بحث می‏شود و کمتر به مسائلی چون افزایش حقوق و مزایا، تغییر محتوای رشته و کتابخانه، بالا بردن سواد اساتید، ایجاد فرصت‏های شغلی جدید، دفاع از حقوق صنفی کتابدار، نظریه پردازی برای گسترش کتابخوانی در مهدکودک‏ها و مدارس که نخستین نهادهای آموزشی و فرهنگی هستند که کودک با آن‏ها برخورد می‏کنند، و ... پرداخته می‏شود. بحث درباره کتابخانه‏های عمومی و دانشگاهی که موضوع دیگری است که سخن گفتن در باب آن هم فایده‏ای ندارد.

هنوز هم یادم هست که هجده سال پیش وقتی که دانشجوی کارشناسی بودم یکی از سران این رشته می‏گفت که قرار است در مدارس کتابخانه ایجاد شود و با آموزش و پرورش صحبت می‏کنیم. هجده سال گذشت ولی دریغ از هرگونه تحولی در مدارس. متاسفانه ما مسائل پایه و زیرساخت‏های فرهنگی برای کتابخوانی و کتابخانه‏داری را رها کرده ایم و می‏گوییم چرا جامعه به ما کتابداران (ببخشید شما دانش‏شناسان و دانش‏داران) احترام نمی‏گذارند و رشته ما را نمی‏شناسند. 

روش‏های بازنمایی اطلاعات - نمایه سازی و چکیده نویسی

بازنمایی اطلاعات چیست؟

بازنمایی اطلاعات، اصطلاحی است که دلالت دارد بر تمامی فنون، روش‏ها، فعالیت‏ها و امور مرتبط با توصیف و سازماندهی اطلاعات/دانش.

 دوستی در مورد درس «روش‏های بازنمایی اطلاعات» در برنامه دوره کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی – گرایش مدیریت اطلاعات، سؤال کرده بود. با تعجب و هیجان این عنوان را نگاه می‏کردم  و فکر می‏کردم که باید درس جالبی باشد. به سراغ شرح درس رفتم تا بدانم که چه موضوع هایی در آن گنجانده شده است. وقتی نگاهی بر شرح درس انداختم، متوجه شدم که همان درس «نمایه سازی و چکیده نویسی» است با ملغمه ای از بحث استانداردهای ابرداده ای در درس سازماندهی دانش پیشرفته.

نمی دانم چرا نام درسی که چهل سال «نمایه سازی و چکیده نویسی» بوده است و تمام متخصصان و کتابداران آن را بدین نام می شناسند به «روش‏های بازنمایی اطلاعات» تغییر داده شده است؟ در درس «نمایه سازی و چکیده نویسی» هم می‏توان از بحث نمایه سازی وب و اینترنت و اصول و فنون نمایه سازی مدرن حرف زد. شاید برخی از دوستان فکر کرده اند حال که نام گرایش «مدیریت اطلاعات» شده پس نام دیگری بهتر از «نمایه سازی و چکیده نویسی» برای این درس برگزیده شود. شاید هم دوستان خواسته اند که از دروس رشته بکاهند و با حذف درس سازماندهی دانش/اطلاعات و ادغام برخی از مباحث آن در این درس یک نام کلی تر و عام تر برای آن برگزینند.

قابل یادآوری است که نام یک پدیده، شئ، موجودیت، موجود (محصول، کالا، کشور، شهر، رشته، درس، و ... ) در طی زمان به برند آن موجود یا موجودیت تبدیل می‏شود و مایه اعتبار و وجه مشخصه آن است اما انگار برخی ها این را نمی دانند یا نمی خواهند بدانند.

از امروز اگر کسی از من بپرسد که درس  «روش‏های بازنمایی اطلاعات» چیست؟ خواهم گفت که درس «نمایه سازی و چکیده نویسی» با ملغمه ای از بحث استانداردهای ابرداده ای در درس سازماندهی دانش پیشرفته است. 

عنوان درس به فارسی: روش‏های بازنمایی اطلاعات

عنوان درس به انگلیسی: Information representation

تعدا واحد: 2             تعداد ساعات: 32

نوع واحد: الزامی،      نظری- عملی

هدف: کسب دانش در زمینه اصول، شیوه‏ها، استانداردها و نظام‏های گوناگون بازنمایی اطلاعات (نمایه‏سازی و چکیده‏نویسی) و کسب مهارت در روش‏های نمایه‏سازی در محیط‏های نرم‏افزاری

اهداف رفتاری:

-         توان تبیین مسائل مرتبط با بازنمایی اطلاعات در سیستم‏های اطلاعاتی

-         توان تجزیه و تحلیل محتوای منابع اطلاعاتی برای نمایه‏سازی و چکیده‏نویسی آنها

-         مهارت انجام امور مربوط به طراحی رکوردهای اطلاعاتی برای ذخیره در پایگاه‏های اطلاعاتی

سرفصل‏های اصلی درس:

-         تحول در منابع اطلاعاتی و محیط اطلاعات: گستره منابع، فرمت‏ها و ساختار منابع چاپی و دیجیتالی؛

-         تعریف‏ها، نظریه‏ها و مفاهیم بازنمایی (جانشین‏سازی= نمایه‏سازی و چکیده‏نویسی) اطلاعات؛

-         منبع اطلاعاتی به منزله موجودیت؛ الگوهای شئ‏گرا و رابطه-موجودیت در شناخت و بازنمایی؛

-         تحلیل ساختار منابع (منابع ساخت‏یافته و غیرساخت‏یافته)؛

-         تحلیل موضوعی: تحلیل متن، وزن‏دهی در بازنمایی اطلاعات؛

-         اصول نمایه‏سازی؛ معرفی و کاربرد روش‏ها و ابزارهای مختلف در این قلمرو؛ خلاصه‏نویسی و چکیده‏نویسی اسناد و مدارک؛

-         زبان‏های بازنمایی (کنترل شده؛ نیمه کنترل شده؛ به زبان طبیعی)؛

-         استانداردهای بازنمایی؛ کنترل مستند موضوعی و مستند نام‏ها؛

-         اصطلاح‏نامه‏ها و هستی‏شناسی؛ چگونگی استفاده از آنها در بازنمایی به قصد بازیابی و نمایش اطلاعات؛ از بازنمایی اطلاعات تا بازنمایی معنا؛

-         زبان‏های نشانه‏گذاری (HTML, SGML, XML) و استانداردهای فراداده‏ای در بازنمون اطلاعات

-       نمایه‏سازی خودکار؛ استخراج و پردازش متن؛ مروری بر نمایه‏سازی وب در موتورهای کاوش؛-         شیوه‏های نمایه‏سازی مقادیر در فیلدها در نرم‏افزارهای کتابخانه‏ای و پایگاه‏های اطلاعاتی؛ شیوه‏ها و معیارهای ارزیابی نظام‏های نمایه‏سازی و چکیده‏نویسی.