یک سالی است که دلم می‏خواست یادداشتی به گروه‏های بحث بفرستم یا روی وبلاگم بنویسم، ولی هر بار که می‏خواستم بنویسم می‏گفتم: به من چه!؟ اما از آن‏جا که به عنوان یک پژوهشگر (و نه به عنوان یک استاد راهنما یا مشاور) در حوزه علوم کتابداری و اطلاع‏رسانی ایران، به صورت غیرمستقیم درگیر پایان‏نامه‏ها و پروپوزال‏های دانشجویان در دانشگاه‏های مختلف هستم. بنابراین تصمیم گرفتم که این یادداشت را بنویسم.

مقدمه

یکی از مهم‏ترین مسائل و مراحلی که در انجام یک پژوهش علمی باید مورد توجه قرار گیرد، «روش پژوهش» (Research method) یا به اصطلاح «روش‏شناسی پژوهش» (Methodology)  است. «روش‏شناسی پژوهش» به معنای شناخت ابزارها، فنون و طرق کسب معرفت و شیوه گردآوری اطلاعات در یک حوزه پژوهشی معین است.  «روش‏شناسی پژوهش» که روش مناسب هر پژوهش را بر اساس موضوع پژوهش و طرح آن انتخاب می‏کند، از مهم‏ترین بخش‏های فرایند پژوهش است. در واقع، بزرگ‏ترین چالشی که بسیاری از دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و حتی دکترا و برخی پژوهشگران با آن مواجه هستند، انتخاب روش پژوهش مناسب و روش درست گردآوری اطلاعات است.

متاسفانه در برخی از گروه‏های کتابداری و اطلاع‏رسانی چندان به این مساله توجه نمی‏شود و مدرسان «روش پژوهش» تأکید چندانی بر عملی بودن شیوه گردآوری داده‏ها و عملی بودن پژوهش نمی‏کنند. در نتیجه، دانشجو یک پیشنهادیه‏ای (پروپوزالی) که گاهی اطلاع دقیقی از شیوه گردآوری اطلاعات برای آن پژوهش ندارد و حتی در شیوه اجرای آن با مشکل مواجه است و خودش هم نمی‏داند که چطور می‏خواهد داده‏های پژوهش را گردآوری کند، تحویل گروه داده و در شورای عمومی گروه‏ بدون توجه به عملی بودن پژوهش، تصویب می‏گردد و به دنبال آن دانشجو پس از مطالعه و مشاوره با افراد مختلف متوجه می‏شود که انجام پژوهش موردنظر عملی نیست و در نتیجه، درصدد تغییر پروپوزال برمی‏آید و یا به قولی شروع به دست و پا زدن در منجلاب پژوهش می‏نماید.

سخن پایانی

به دانشجویانی که درصدد انجام پژوهش و یا پایان‏نامه هستند توصیه می‏شود که پس از مطالعه مقدماتی در مورد موضوع خامی که در ذهن دارند و پیش از نوشتن پیشنهادیه (پروپوزال)، به عملی بودن شیوه گردآوری داده‏ها توجه کنند و آن را در یک صفحه کاغذ با نگرش سیستمی و مرحله به مرحله برای خود پیاده‏سازی نمایند.

تصور کنید که شما مسافر شهر سعدی و حافظ هستید و می‏خواهید از تهران به شیراز بروید؛ اگر راه یا روش مناسب انتخاب نکنید برای رفتن به شیراز و به جای گذشتن از شهر اصفهان، شما به همدان و خرم‏آباد رفته و به ناچار برای رفتن به شیراز دوباره به اصفهان برمی‏گردید. پس به روش پژوهش و گردآوری داده‏ها پیش از نوشتن و نهایی کردن پروپوزال و قبل از تصویب آن توسط گروه مربوطه خوب دقت نماید. موفق باشید.