هشت نه سالی است که در کشورهای مختلف زندگی می‏کنم و به کتابخانه‏های عمومی رجوع می‏کنم هم خودم و هم فرزندانم. اولاً باید عرض کنم که درب کتابخانه‏ها اعم از عمومی و دانشگاهی به روی همه مردم باز است. تاکنون نشده است که وارد کتابخانه‏ای اعم از عمومی یا دانشگاهی بشوم و هنگام ورود نگهبان یا کتابدار کتابخانه بگوید شما یک افغانی/ایرانی/عراقی/خارجی هستید و اجازه استفاده از کتابخانه ندارید. فقط برخی کتابخانه‏های ایالتی و بزرگ برای حفظ امنیت، سیستم‏های شناسایی مواد منفجره در درب ورودی قرار می‏دهند. در کشورهای غربی استفاده از کتابخانه دو حالت دارد:

استفاده در محل

برای استفاده از کتاب و مواد خواندنی در محل نیازی به عضویت نیست. اما برای استفاده از اینترنت و رایانه‏های کتابخانه و تلویزیون‏های مخصوص دیدن فیلم‏های کودک و غیره در خود کتابخانه باید کارت عضویت داشته باشید تا بتوانید وارد شبکه کتابخانه شوید. این مساله به خاطر مسائل امنیتی و غیره است. برای مثال، یک کاربر ممکن است از اینترنت کتابخانه برای ورود به وبگاه‏های تروریستی استفاده نماید و یا اقدام به هک کردن وبگاه دیگران نماید. بنابراین منطقی است که برای ورود به شبکه کتابخانه، کارت عضویت و شماره شناسایی کاربر لازم و ضروری باشد.

استفاده در منزل (امانت مواد کتابخانه‏ای: کتاب، دی.وی.دی.، و غیره)

برای امانت گرفتن مواد کتابخانه‏ای به منظور استفاده در منزل لازم است که کارت عضویت داشته باشید که در فرانسه به این «کارت امانت» هم گفته می‏شود. با این کارت امانت یا عضویت کتابخانه، می‏توان به تمامی خدمات کتابخانه در محل و در منزل دسترسی داشت.

اما هزینه این کارت امانت یا عضویت بستگی به شرایط سنی و اقتصادی خانواده دارد.

تا هجده سالگی عضویت کتابخانه/کارت امانت برای فرزندان یک خانواده رایگان است. بنابراین، تمامی دانش‏آموزان با مراجعه به کتابخانه عمومی/شهرداری می‏توانند عضو شوند و هر نوع استفاده ای از کتابخانه داشته باشند. در فرانسه از نوزده سالگی به بالا «حق عضویت» کتابخانه منوط به شرایط اقتصادی خانواده است. اگر خانواده‏ای (پدر و مادر) کارت بیکاری، کارت سازمان حمایت خانواده (کمیته امداد)، کارت کم‏درآمدی و غیره داشته باشند در این حالت استفاده از کتابخانه برای اعضای خانواده (اعم از دانشجو یا غیردانشجوی دانشگاه) رایگان است. اگر وضع اقتصادی خانواده‏ای خوب/معمولی باشد برای هر فرد باید حق عضویت عادی (22 یورو) پرداخت شود (خیلی‏ها برای فرار از پرداخت هزینه عضویت از همان کارت عضویت کودکان خود استفاده می‏کنند. البته سریع فکر بد نکنید بگویید ایرانی است راه گریز از قانون می‏داند. نه جانم خودم کارت عضویت دارم ولی خیلی‏ها را می‏بینم که این کار را می‏کنند. پس همیشه راه فرار از قانون وجود دارد، ولی کتابدار محترم باید با کاربر مدارا کند و فرض را بر این بگذارد که شاید این کتابی که طرف می‏گیرد می‏خواهد به سوال کودکانش جواب دهد یا بگوید وظیفه من شناخت انگیزه درونی کاربر نیست). در ضمن حق عضویت برای دانشجویان یک خانواده عادی در هر مقطعی که باشند سالانه 6 یورو  است؛ چون دانشجو بالای هیجده سال است و ممکن است که خودش هم به صورت پاره وقت جایی کار کند (البته دولت محترم فرانسه به دانشجویان با ملیت فرانسوی هم کمک‏های مالی می‏کند و بورس تحصیلی می‏دهد).

در کشور کانادا عضویت در کتابخانه‏های عمومی، شهرداری، و ایالتی (کتابخانه ملی هر ایالت) برای کودکان و نوجوانان و دانشجویان در هر مقطع تحصیلی که باشند رایگان است. برای بزرگسالان بستگی به ایالت دارد. ایالتی مثل کبک و اناریو استفاده از تمامی کتابخانه‏ها برای تمامی ساکنان آن ایالت رایگان است و کارت عضویتی که صادر می‏شود هم رایگان است. در آمریکا بستگی به قوانین ایالتی دارد و مثل فرانسه بستگی به شرایط اقتصادی خانواده و سن افراد دارد.

در فرانسه و کانادا و آمریکا برای عضویت کتابخانه فقط برگه اجاره‏نامه یا فاکتور تلفن/گاز کافی است که نشان دهد ساکن کشور و ایالت هستید و نیازی به بنجاق خانواده و حکم دو کارمند رسمی ندارد و فتوکپی شناسنامه پدر و مادر هم لازم نیست.

 

مساله این است که کاربرانِ کتابخانه‏های عمومی غربی از کتاب کاغذی تا کتاب گویا/ از سی دی تا دی‏وی‏دی، از رایانه تا اینترنت دسترسی دارند. بنابراین کتابخانه‏های عمومی ما لازم است در خدماتی که ارائه می‏دهند تا حدودی تجدیدنظر نمایند. امکان استفاده از اینترنت نخواستیم، حداقل بخش فیلم و سینما و سی‏دی.‏های موسیقی مجاز را بگذارید که مردم به بهانه فیلم هم شده به کتابخانه برگردند.

برنامه‏ریزان محترم نهاد کتابخانه‏های عمومی کشور، مدیران محترم کتابخانه‏های عمومی، و کتابداران عزیز  اگر می‏خواهید حق عضویت بگیرید؛ لطفاً دانش‏آموزان مدارس، خانواده‏های مستضعف و کمیته امداد، یتیم‏ها و یسیرها، دارندگان بیمه بیکاری و ... را معاف فرمایید. با پانصد یا هزار تومان حق عضویت یک کودک یا نوجوان را برای همیشه از کتابخانه گریزان نکنید. از این نهراسید که جمعیت کتاب‏خوان‏ها افزایش می‏یابد؛ بگذارید زیاد شوند تا دولت هم به کتاب‏خوان‏ها و کتاب‏دوستان توجه کند. اگر به کتابخانه‏ها توجه نمی‏شود یک دلیل آن این است که خیلی از آن‏ها خالی از کتاب‏خوان هستند. پس کتاب‏دوستان را به کتابخانه‏ها برگردانید. در ضمن اگر روزی نوجوانی با التماس و گریه گفت که نمی‏تواند جریمه دیرکرد کتاب‏هایش را به کتابخانه بپردازد؛ محترمانه او را نزد مدیر کتابخانه بفرستید و او را معاف کنید. 

نگاه بقالی‏وار به کتابخانه‏ها

بقالان تفکر جالبی برای جلب مشتری دارند. در یک دکان بقالی/ سوپرمارکت همه چیز وجود دارد. وقتی یک خریدار در جستجوی کالایی وارد می‏شود ناخواسته چشمش به کالاهایی می‏افتد که ممکن است که نیاز داشته باشد (نیازهای ناخواسته‏اش فراخوانی می‏شود) و آن‏ها را هم خریداری می‏کند. بنابراین باید چنین تفکری به کتابخانه داشت و همه چیز (همه کالاهای اطلاعاتی از کتاب تا فیلم) در کتابخانه وجود داشته باشد تا کاربری که در جستجوی فیلم و اینترنت است به بخش نشریات و کتاب هم سری بزند و به خواست فرزندانش هم شده به بخش کودک سری بزند و جیغ و داد بچه‏ها در بخش کودک را ببیند و آرامش کتابدار را هم تمجدید نماید.

روزی به کتابخانه و آرشیو ملی کبک در شهر مونترال کانادا (موسوم به کتابخانه بزرگ کبک) رفتم (عکس). در طبقه همکف سه چهار نفر فقط مسؤول ثبت نام بودند، صف‏های ثبت نام خیلی طولانی بودند ولی به سرعت پیش می‏رفتند؛ در تمام این مدت چشمهایم را باز کردم و به اطراف نگاه می‏کردم؛ رفتار کاربران را زیر نظر می‏گرفتم. باور کنید هر کسی که کارت عضویتش را می‏گرفت اولین جایی که می‏رفت، سراغ رایانه‏ها یا سراغ اینترنت می‏رفت. تعداد رایانه‏های هر طبقه را هم شمردم، در هر طبقه کتابخانه حداقل پنجاه تا شصت رایانه متصل به شبکه اینترنت بود و هر کاربر در روز یک ساعت به صورت رایگان می‏تواند از اینترنت استفاده کند. در طبقه زیر زمین تعدادی تلویزیون وجود دارد که کودکان بتوانند همانجا فیلم‏‏هایی که دوست دارند را ببینند. البته یک هدف این بخش آن است که تا وقتی که پدر و مادر به بخش‏های دیگر کتابخانه سرمی‏زنند و برمی گردند کودک فیلم نگاه کند. در یک گوشه‏ای از طبقه اول رستوران شیکی هم هست که اگر گرسنه شدید به آن‏جا هم سر بزنید. در ضمن بازی رایانه‏ای در این کتابخانه و کتابخانه‏های عمومی کانادا و فرانسه هم آزاد است.

بنابراین لازم است که کتابخانه‏ها با نیازهای واقعی جامعه پیش روند و دنیای امروز فقط کتاب کاغذی نیست؛ افراد به فیلم، دی‏وی‏دی و اینترنت هم نیاز دارند.