مشاوره اطلاعاتی

مقدمه

در این یادداشت نخست نگاهی خواهیم داشت به گفته های قصار مقامات عالی رتبه در مود آی اس آی و بعد به تعریف و انتقاد علمی پرداخته می شود. روزنامه ایران مقاله ای منتشر کرده است با عنوان زیر که سر تا پا پُر از اشکال علمی و فنی است. "ممانعت غرب از چاپ مقالات ايرانى در مجلات علمى به زيان جهان تمام مى شود" به نظر من واقعاً جهان ضرر می کند زیرا در بهترین حالت جامعه علمی ایران، پژوهش انجام می دهد و بعد نتایج آن را در مجله های خارجی و اغلب آمریکایی منتشر می کند که حتی خود نویسندگان و دانشگاه های ایرانی به آنها دسترسی ندارند. بنابراین، عدم انتشار مقاله های ایران به ضرر جهان است، نه به ضرر ایران!

دكتر محمد توكل، دبير كل كميسيون ملى يونسكو در ايران،  گفته است: "در چند سال اخير بسيارى از دانشمندان ايرانى مقالات علمى خود را براى چاپ به مؤسسه ISI فرستاده اند ولى اين مؤسسه با تبعيض علمى، مقالات دانشمندان ايرانى را چاپ نكرده، در حالى كه بسيارى از مقالات برگشت خورده با آمارها و شاخص هاى ISI مطابقت داشته است. ... وى با اشاره به اين كه چاپ مقالات علمى در مؤسسه اطلاعات علمى (ISI) يكى از مهم ترين ملاك هاى توليد علم هر كشور است. ... به گفته او تركيه در كشورهاى آسيايى [خاورمیانه] بيشترين مقالات ارسالى و چاپ شده را در ISI دارد و ايران و عربستان سعودى در رتبه هاى بعدى قرار دارند." نباید فراموش کرد که تعداد مقاله های اسرائیل غاصب چهار برابر ایران و تقریباً یک و نیم برابر ترکیه است.

 منصور كبگانيان، معاون پژوهشى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى با تأكيد بر فشارهاى جامعه جهانى بر روى توليد علم در ايران گفته است: "مقالات دانشمندان ايرانى با مشكلات ويژه اى در مؤسسه ISI چاپ مى شود، اما اين موضوع تنها براى كشور ما نيست بلكه كشورهاى مختلفى دچار اين موارد هستند. وى با اشاره به اين كه موضوع چاپ مقالات دانشمندان ايرانى به علت فشار و مسائل سياسى كاهش يافته است."

"معاون پژوهشى وزارت علوم در عين حال بر خلاف گفته دكتر توكل، مدعى است كه هيچ گونه مشكلى براى چاپ مقالات دانشمندان ايرانى در مؤسسه ISI وجود ندارد و دانشمندانى كه مقالاتشان در حد استانداردهاى ISI باشد، مى توانند مقاله خود را در اين مؤسسه علمى چاپ كنند."

تعریف آی اس آی یا تامپسون علمی

Institute for Scientific Information (ISI)

آی اس آی سرنام موسسه اطلاعات علمی، آمریکا است که توسط یوجین گارفیلد در سال 1960 راه اندازی شد و هدف اصلی آن گردآوری چکیده مقاله های علمی منتشر شده در مجله های بین المللی است. این مؤسسه،  برخلاف گفتمان رایج در ایران، یک ناشر نیست بلکه فقط چکیده مقاله های موجود در مجله های علمی منتشر شده توسط ناشران را گردآوری  و نمایه سازی می کند و هیچ دخالتی در نشر مقاله ها ندارد. این مؤسسه، پایگاه نمایه های استنادی در حوزه های علوم، علوم اجتماعی، علوم انسانی و هنر را راه اندازی کرده و روزآمد می کند. برای نمایه سازی یک مجله در این نمایه ها معیارهای خاصی در نظر گرفته می شود که بسیاری از مجله های ایرانی به خاطر این که در وهله اول به زبان پارسی نوشته می شوند و از لحاظ محتوا و تعداد خوانندگان بین المللی نیستند، لذا اجازه ورود به این پایگاه را ندارند. برخی مجله ها چکیده مقاله ها را به زبان انگلیسی منتشر می کنند اما چون چکیده مقاله ها ساختارمند نیست و از لحاظ علمی و میزان استناد به آثار بین المللی ضعیف هستند در نتیجه وارد این پایگاه نمی شوند. گاهی یک مجله وارد این نمایه ها می شود اما بعد از چند سال به خاطر پایین آمدن سطح علمی آن از پایگاه خارج می شود. این مؤسسه بعدها توسط شرکت تامپسون خریداری شد و اکنون نام آن تامپسون علمی (Thomson Scientific) است.

نتیجه گیری

به نظر می رسد که در کشور ما همه چیز از روزنه سیاست خارجی و داخلی دیده می شود و علم از سیاست جدا نیست! روش بدی نیست که ما ایرانی ها گناه کم کاری های خود را همیشه به گردن غرب و شرق بیندازیم. اما بد نیست که دولت ها توجه بیشتری به پژوهش داشته باشند و بودجه های پژوهشی را گسترش دهند و بعد به بهره برداری از دستاوردهای خود بنشینند. برای نمونه، نگاهی به جدول زیر نشان می دهد که از سال ۱۹۹۸ به بعد تعداد مقاله های ایران در نمایه های استنادی رشد بهتری داشته است هر چند که این رشد در قیاس با برخی کشورهای دیگر قابل توجه نیست.

تعداد مقاله های منتشر شده توسط ایران در پایگاه نمایه های استنادی (Web.of.Science) از سال ۱۹۹۰ تا اوایل سال ۲۰۰۷ در جدول زیر نشان داده شده است. باید توجه داشت که در این جستجو در مقابل سال انتشار (PUBLICATION YEAR) سال های مورد نظر و در مقابل آدرس (ADDRESS) کلمه ایران(*Iran)با علامت ستاره گذاشته شد تا اگر جایی ایرانین به کار رفته بود هم بازیابی شود. باید توجه داشت که اطلاعات سال ۲۰۰۷ هنوز کامل نیست زیرا در ابتدای سال هستیم. در مجموع، رشد علمی ایران مثبت بوده است ولی تلاش بیشتری لازم است.

باید توجه داشت که هدف از انتشار یک مجله ورود به پایگاه نمایه های تامپسون علمی نیست، بلکه هدف باید اشاعه اطلاعات و اندیشه در یک حوزه علمی ویژه باشد. به دیگر سخن، یک مجله باید گسترش دهنده یک مکتب فکری (School of thought) خاص یا یک مدرسه تفکر باشد.

منبع

ممانعت غرب از چاپ مقالات ايرانى در مجلات علمى به زيان جهان تمام مى شود. ایران، دوشنبه ۷ اسفند ۱۳۸۵ - ۸ صفر ۱۴۲۸.